Fascisme en communisme

door lievendebrouwere

  

Speaking of series. Afgelopen weken hebben we gekeken naar twee zeer verschillende en toch vergelijkbare tv-series: Pablo Escobar en De Weissensee Saga. De eerste vertelt het leven van de broemde en beruchte Columbiaanse drugsbaron, de tweede vertelt over het leven in de DDR. Beide verhalen spelen zich dus ongeveer in dezelfde tijd af, het ene in Zuid-Amerika, het andere in Duitsland. 

Pablo Escobar was een straatjochie dat het schopte tot één van de tien rijkste mensen van de wereld. Hij spendeerde 2500 dollar per maand aan elastiekjes om z’n geld bij elkaar te houden. Het was uiteraard zwart geld, verdiend met de handel in cocaïne. Hij bouwde zijn wereldimperium uit door middel van geld en terreur. Al zijn vijanden – concurrenten, politici, rechters, politieagenten, legerofficieren, journalisten – schakelde hij uit door ze om te kopen of te vermoorden. Ze hadden de keuze: plata o plomo, zilver of lood. Op die manier hield hij Columbia tientallen jaren in zijn greep, tot uiteindelijk de Amerikanen er zich gingen mee bemoeien. Ofschoon Escobar een gewetenloze moordenaar was, is hij uitgegroeid tot een legende. Er zijn al tientallen films over hem gemaakt en momenteel draaien er zelfs drie verschillende tv-series over zijn leven. Men lijkt er maar niet genoeg van te krijgen.

Het heeft dan ook iets fascinerends om te zien hoe één enkele man zoveel macht en zoveel rijkdom kan verwerven. Het is misschien overdreven te zeggen dat hij de echte heerser van Columbia was, maar het staatsapparaat stond toch maar machteloos tegenover hem. Dat was voor een belangrijk deel te wijten aan het feit dat hij de gewone bevolking op zijn hand had. Niet alleen was de regering van het land zo corrupt als maar kon zijn, maar Escobar gaf ook veel geld uit aan ziekenhuizen, huisvesting en andere voorzieningen voor de armen. De man in de straat zag hem dan ook als een soort Robin Hood die vocht tegen de machthebbers. Het netwerk dat hij creëerde had veel weg van de Italiaanse maffia. Escobar had een erecode, hij was een man van zijn woord, in tegenstelling tot de politici die aan de lopende band logen en bedrogen. Hij vocht in feite dezelfde strijd als het volk: tegen de staatsmacht. 

In de Weissensee Saga zien we precies het omgekeerde. Daar maken we kennis met de staatsterreur van de DDR. Het gaat hier niet om geld, maar om ideologie. Het communisme vertegenwoordigt de menselijke samenleving, in tegenstelling tot het Westerse kapitalisme dat als onmenselijk wordt gezien. Er heerst dan ook een voortdurende klopjacht op ‘dissidenten’, op mensen die de ware leer niet of onvoldoende toegedaan zijn. En daarbij wordt de bevolking ingeschakeld: mensen worden ertoe aangezet hun medemensen te bespioneren en te verklikken, anders komen ze in moeilijkheden en raken ze bijvoorbeeld hun werk of hun kinderen kwijt. Niet alleen worden overal afluisterapparaten geïnstalleerd, maar ieder mens – voorbijganger, vriend of familielid – kan een ‘oor van de staat’ zijn. En die staat is georganiseerd als een leger. 

Het is louter toeval dat ik beide series vlak na elkaar bekeken heb, maar het is moeilijk om ze niet als een polariteit te zien. Allebei gaan ze over een land dat kreunt onder de terreur: in het ene geval de terreur van één man, in het andere geval de terreur van de staat. De macht van Escobar berustte op zijn persoonlijke genie: je moet het maar doen om zo’n wereldimperium (het had zelfs tentakels tot in China) uit te bouwen. De staatsmacht van de DDR berustte op een gedeelde ideologie, op een gemeenschappelijk ideaal. Tegenover elkaar staan dus: individu en gemeenschap. En allebei oefenen ze terreur uit. De terreur van Escobar was publiek en uitgesproken, de terreur van de DDR was sluipend en verborgen. De terreur had tegengestelde bronnen, maar vanaf een bepaald moment vloeiden ze samen, zodat nog maar moeilijk uit te maken viel welke bron het grootste kwaad vertegenwoordigde. 

Het is misschien simpel geredeneerd, maar je zou Escobars macht fascistisch kunnen noemen. De DDR was uiteraard communistisch. Het zijn twee polair tegengestelde vormen van kwaad. Over allebei zijn reeds ontelbare films en tv-series gemaakt. Wat echter nog niet bestaat, is een artistieke beeldvorming van het kwaad dat in de 21ste eeuw baan breekt: de extremistische islam. Niet alleen kent dit kwaad geen grenzen en is het overal ter wereld actief, maar het verenigt in zich ook het fascisme én het communisme. Het is onmiskenbaar ideologisch en werkt sluipend en verlammend als de Stasi in de DDR, maar tegelijk berust het op het persoonlijke genie van individuen die in korte tijd een enorm netwerk uitbouwen en, net als Escobar, hele landen terroriseren. We worden vandaag dus geconfronteerd met een kwaad dat zo huiveringwekkend is dat niemand er zich zelfs maar een beeld durft van vormen. 

Advertenties