Vijgen na Pasen

De wereld als een kunstwerk zien

Maand: juni, 2017

Hemelvaart (4)

  

Wat gebeurde er tussen Hemelvaart en Pinksteren? Dat weten we niet, maar we kunnen er ons wel iets bij voorstellen. Na de dood van hun meester moeten de leerlingen diep geschokt zijn geweest. Hij had hen weliswaar voorspeld dat hij zou sterven, maar weten dat iets zal gebeuren is één ding, het zien gebeuren een ander. Toen Christus uit de doden verrees, waren ze ongetwijfeld vervuld van vreugde, maar dat betekende nog niet dat hun ziel geheeld was. Daarvoor was ze te diep ontredderd. Wel deed de aanwezigheid van de Verrezene hen tijdens de 40 dagen tussen Pasen en Hemelvaart boven zichzelf uitstijgen. Ze raakten niet in extase zoals in oude tijden, maar ze werden toch opgetild. 

Toen Christus op Hemelvaart in de wolken verdween, vielen ze weer op zichzelf terug. Hun bewustzijn nam opnieuw zijn normale proporties aan en alle geschoktheid, verbijstering en verdriet kwamen terug. Iets dergelijks gebeurde ook na de dood van Rudolf Steiner. Zijn geweldige geest had zijn leerlingen boven zichzelf doen uitstijgen, hij had hun hoger Ik wakker gemaakt. Maar toen hij stierf, viel het weer in slaap. De gevolgen zijn bekend: er ontstond ruzie en de vereniging werd helemaal lam gelegd. Voor dit beschamende gedrag is maar één acceptabele uitleg: Steiners dood maakte de weg vrij voor de tegenmachten. Zonder zijn beschermende aanwezigheid konden ze een frontale aanval openen op zijn leerlingen.

Zou iets dergelijks ook niet gebeurd zijn tijdens de tien dagen tussen Hemelvaart en Pinksteren? De tegenmachten, die op Goede Vrijdag nog meenden gezegevierd te hebben, bleken met Pasen het pleit verloren te hebben. Dat moet hen woedend hebben gemaakt. Zolang Christus nog bij zijn leerlingen was, konden ze niks doen. Maar daarna hebben ze ongetwijfeld geprobeerd hun slag te slaan. Tussen Hemelvaart en Pinksteren werd het bewustzijn van de leerlingen verduisterd en opende zich in hun ziel een diepe kloof die ze slechts met de grootste inspanning konden overbruggen. Het was de kloof tussen de etherische wereld (waarin Christus verdwenen was) en hun eigen (ontredderde) astrale wereld, een kloof die met demonen was gevuld. 

Is dat ook niet de kloof waarvoor de moderne mens vandaag staat nu Christus spoorloos (uit de samenleving) is verdwenen? Zoder dat hij het beseft, is het leeg geworden in zijn ziel en verlangt hij hevig naar wat hij kwijt is geraakt. Maar hij kan de stille stem van Christus niet onderscheiden van de luide stemmen die uit de afgrond opklinken. Daarvoor ontbreekt het hem aan innerlijke rust en reflectie. Hij is steeds minder in staat om een weloverwogen oordeel te vormen en het kaf van het koren te scheiden. Ahriman bestookt hem met (materialistische) leugens, Lucifer doet hem keer op keer ‘ontploffen’, en samen zorgen ze ervoor dat de mens zijn evenwicht niet vindt en van het ene uiterste in het andere valt. 

Voor eenzelfde kloof kwam ik omstreeks Hemelvaart te staan. Dankzij het uitzonderlijk mooie weer had ik zowat de hele lente in mijn tuin kunnen werken en dat voelde aan als een staat van genade. Vroeger was ik altijd een machteloze toeschouwer bij de lente. Ik zag dan ook heel erg op tegen haar komst en dacht ieder jaar weer: laat deze kelk aan mij voorbijgaan! Maar dit jaar was het anders. Voor het eerst kon ik meewerken aan de ‘bevalling’ van de natuur: ik was niet enkel vader meer, ik was ook moeder geworden. Het deed behoorlijk pijn – met een rug als de mijne is werken in de tuin geen sinecure – maar ik had het er graag voor over. Liever (dit soort) fysieke pijn dan de zielepijn van de onvruchtbaarheid. 

Ik voelde me dus als uit de doden verrezen. Na de kwellingen van het jarenlange vergeefse zoeken naar een huis kwam Scheldewindeke als een verlossing. De maanden die volgden waren één lange paastijd: alles was nieuw. Eindelijk was het ook lente in mezelf! Er was een brug geslagen tussen mijn ziel en de wereld. Maar toen Hemelvaart kwam, stortte ze weer in. De ‘genade’ verdween. De eerste barsten waren reeds ontstaan toen ik netten moest spannen om de vogels te beletten mijn aardbeien en bessen op te eten. Ik gunde die vogels heus wel iets, maar men had me gewaarschuwd: ze laten niet één vrucht hangen! Dat wilde ik niet riskeren en dus begon het geworstel met die akelige plastic netten.

Het werd nog erger toen ik mij realiseerde dat ik, als ik wilde plukken, die netten telkens weer moest verwijderen en opnieuw aanbrengen. Daar had ik niet aan gedacht. Wat een hoogtepunt had moeten worden, werd daardoor een dieptepunt. En dat was slechts één aspect van de omslag die plaatsvond omstreeks Hemelvaart. Er steeg een soort weerzin tegen al dat tuinieren in me op. Opeens had ik er genoeg van. Het leek me dat er een cyclus afgelopen was, dat alles nu moest groeien en rijpen, en dat ik me moest beperken tot algemeen onderhoud. Als om dat te bevestigen, begon het onkruid overal wild op te schieten. De natuur gaf dus zelf aan wat er gedaan moest worden. Maar ik luisterde niet.

De oorzaak was een combinatie van enthousiasme en onwetendheid. Ik had me laten meeslepen door zaai- en kweekgenot. Als gevolg daarvan stond mijn serre vol met plantjes die ik wekenlang met moederlijke zorg omringd had. Die kon ik toch niet allemaal op de composthoop gooien? En dus ging ik in tegen het gevoel dat ik los moest laten, dat ik afstand moest nemen. Het veroorzaakte chaos in mijn ziel: ook daar begon het onkruid nu wild te woekeren en algauw zag ik er geen gat meer aan. Ik had de zaken niet langer onder controle. Ik begon me te ergeren aan het lawaai van spelende kinderen, van krassende kauwen, van ronkende landbouwmachines. Nee, dit was geen hemel op aarde meer. 

Tijdens dat omslagmoment nam ik de zomer-in-de-lente waar. Merkwaardig genoeg gebeurde dat tijdens een autorit op weg naar mijn ouders, die in zekere zin een ‘terugkeer naar de Vader’ was. Voor het eerst in mijn leven kon ik met mijn vader – een hartstochtelijk tuinier – een gesprek voeren over tomaten en aardbeien. In extremis raakten onze interesses elkaar. Als om die terugkeer te bekrachtigen, bleef de ‘zomer’ aanhouden. De hele week was het verstikkend warm. Geen weer om buiten te werken. En dus maakte ik van de gelegenheid gebruik om na te denken over mijn Hemelvaartwaarneming, want hoe onaanzielijk ze op het eerste gezicht ook leek, ze bleef in mijn bewustzijn hangen. 

Aanvankelijk ging het vrij vlot. Ik maakte een korte schets van christelijke en antroposofische opvattingen over Hemelvaart en vergeleek die met de gang van de seizoenen. Maar toen ik de zaak wilde omdraaien en niet van abstracte ideeën uitgaan maar van (de waarneming van) de natuur zelf, keerde het tij. De moed zonk me opeens in de schoenen. Het werd donker in mijn ziel en voor mij opende zich een afgrond waarvan ik dacht: hier kom ik nooit overheen! Het was een soort herhaling van wat ik net in de tuin had meegemaakt. Tot overmaat van ramp viel ook nog eens mijn iPad uit, mijn electronisch schrijfinstrument. Wat ik ook deed, op welk knopje ik ook drukte, het scherm bleef zwart.

Intussen was het Pinksteren geworden, maar van verlichting was geen sprake. Wel integendeel, de zomer veranderde opeens in herfst. Er stak een storm op. Als een bezetene rukte de wind aan alles wat boven de grond uitstak. De plastic serre die ik in de gauwte geïmproviseerd had voor mijn wachtende tomatenplantjes, werd in een oogwenk gesloopt. De onderdelen lagen over de tuin verspreid, samen met afgerukte takken en vruchten. Wat een tempeest! Zoals de ‘zomer’ een week had geduurd, zo bleef ook de wind dagenlang razen, zonder ook maar één moment te gaan liggen. Verbaasd keek ik naar al dat natuurgeweld. Wat was hier aan de hand? Dit was echt geen (Schelde)windeke meer.

Extreme hitte, stormwinden, hooikoortsaanvallen, iPad in panne, chaos in mijn ziel. Nadat ik (bij wijze van spreken) maandenlang één was geweest met de wereld om me heen, werd ik er nu helemaal van afgesloten. Ik viel als het ware terug in mijn vorig leven. Maar tegelijk ontstond in mezelf de verbeten wil om mijn beschouwingen over Hemelvaart voort te zetten. Vanuit de chaos – zowel buiten als binnenin mezelf – baande ik mij weer een weg naar boven, stap voor stap, dag na dag. Met veel moeite klom ik uit de kloof waarin ik zo onverwacht gevallen was. En toch had ik het gevoel dat ik ‘gedragen’ werd, dit keer niet door de natuur maar door de geest. Ik beleefde als het ware mijn eigen kleine Pinksteren. 

Daarmee ben ik aan het eind van deze beschouwingen gekomen. Ik heb ze geschreven op mijn oude iPad, die het nog altijd prima doet (en alleen de WordPress-app niet meer kan draaien). Toen hij me door het moeilijkste heen had geholpen, begon mijn nieuwe iPad als bij wonder opnieuw te werken én hield het buiten op met stormen. Alles keerde weer terug naar het oude, maar niet helemaal. Ik had Hemelvaart en Pinksteren, twee feesten die ik – net als de meeste mensen – al lang niet meer vier, op een nieuwe manier beleefd. Dat was deels een geschenk, deels het resultaat van mijn eigen inspanningen. En dat ervaar ik als een oerbeeld. Onze tijd heeft meer dan ooit nood aan de Heilige Geest. Maar hij komt niet vanzelf, toen niet en nu niet. 

Ite missa est

  

De streek waar ik nu woon, de Vlaamse Ardennen, ligt bezaaid met dorpjes. Om de vijf kilometer steekt een kerktoren boven de bomen uit. Groot zijn ze niet, die kerkjes, maar ze vormen wel een duidelijk herkenningspunt in het landschap. Het uiterlijke landschap dan, want voor ons innerlijke landschap betekenen ze niets meer. Ze zijn dan ook allemaal gesloten. Af en toe gaat de deur nog eens open, als de pastoor passeert om een mis op te dragen. Dat is dan niet de pastoor van het dorp, maar een ‘vliegende’ pastoor die in het weekend van hot naar her rijdt om in zoveel mogelijk kerken een eucharistieviering te houden. Feestelijk is anders. Ik heb nog de tijd meegemaakt dat er op zondag in iedere parochie meerdere misvieringen waren. Keuze genoeg. Later kwam daar ook nog de zaterdagavond bij. Maar dat was al een veeg teken.

Tijdens mijn leven is de ooit zo machtige katholieke kerk geruisloos ingestort. Mijn ouders gingen nog als vanzelfsprekend iedere zondag naar de mis. Even vanzelfsprekend ging ik (vanaf mijn 14de) niet meer, en mijn kinderen weten niet eens wat een mis is. Ze weten niks meer van het christendom, zoals de meeste jonge mensen. Dat betekent evenwel niet dat het christendom verdwenen is, wel integendeel. Het is langs de voordeur buitengeschopt, maar langs de achterdeur weer binnengekomen. De jongere generaties zijn even vanzelfsprekend politiek-correct als de oudere generaties christelijk waren, en politieke correctheid is niets anders dan onbewust, instinctief christendom. De idealen die de moderne mens in vuur en vlam zetten, zijn christelijke idealen. Alleen, hij weet het niet. En dat is de vloek van onze tijd.

Eigenlijk vieren we vandaag voortdurend Hemelvaart, maar dan in omgekeerde zin: we zijn blij dat Christus verdwenen is. Weg met religie! roepen we. Maar we bedoelen: weg met Christus! Want andere religies, de islam op kop, behandelen we met veel égards. De moderne mens is een christen-tegen-Christus geworden, en dat kan niet goed aflopen. Door gebrek aan bewustzijn is de wederkomst van Christus een zelfvernietigende impuls geworden, die de mens langzaam maar zeker ten gronde richt. Wat we meemaken is een omkering van het oerbeeld van Hemelvaart. In plaats dat we vooruitgaan naar Pinksteren keren we terug naar Golgotha en slaan in naam van de menselijkheid het wezen van alle menselijkheid aan het kruis. Meer dan ooit geldt het Christuswoord: heer, vergeef het hen, want ze weten niet wat ze doen!

Hemelvaart (3)

  

Hemelvaart volgt 40 dagen na Pasen. Die tijdspanne is enerzijds een concrete tijdsaanduiding van wat zich 2000 jaar geleden (op fysiek vlak) in Palestina heeft afgespeeld. Anderzijds heeft ze ook een oerbeeldkarakter: ze verwijst naar een geestelijke kwaliteit die zich uitdrukt in een bepaald ritme. Zo staat het getal 40 voor een cyclus die afgelopen is, een ontwikkeling die doorgemaakt is, een cirkel die rond is. Tenminste, dat las ik ergens toen ik aan het 40ste nummer van Het Vijgeblad was toegekomen. Dat was meer dan een abstract gegeven, het was ook – en vooral – iets wat ik ‘aan den lijve’ ondervond. Na 4 jaar had ik het gevoel dat ik mezelf begon te herhalen. Bovendien maakte mijn rug me pijnlijk duidelijk dat het geen goed idee was om voort te doen. Het was genoeg geweest. En dus zette ik er een punt achter.

Vandaag herhaalt die geschiedenis zich. Het is precies 4 jaar geleden dat ik begon met Vijgen na Pasen en opnieuw speelt mijn rug me hevig parten. Het gevoel mezelf te herhalen is er dit keer niet, wel het inzicht dat ik in de grond altijd over hetzelfde schrijf en dat het ook niet anders kan. Ieder mens heeft zijn specifieke taak in het leven en de mijne lijkt te zijn erachter te komen wat ik wil. Volgens Rudolf Steiner heeft een mens alles wat hem overkomt, zelf gewild. Je karma bestuderen, is dus proberen je eigen wil te doorgronden. Het is zoeken naar je eigen Ik, en daarmee ook naar Christus, het grote mensheids-Ik en tevens ‘heer van het karma’. Dat kan wel kloppen met het feit dat ik als oude ziel een ‘Christuszoeker’ ben. Mijn zoektocht is nog lang niet ten einde, maar er is wel opnieuw een cyclus afgelopen. 

Ook de Lichtbaken-conferentie in Antwerpen was het eind van een cyclus: ze voerde me terug naar mijn jeugd, toen ik karikaturen begon te tekenen. Ook dat was een zoektocht naar het Ik: het Ik van andere mensen (dat ik in m’n tekeningen zichtbaar wilde maken), het eigen Ik (dat ik in het tekenen – en eigenlijk alleen daar – beleefde), en ten slotte het mensheids-Ik Christus (wiens aangezicht de grootste gemene deler was van al individuele gezichten). Daar was ik me nooit bewust van geweest, maar nu begon die driegeleding me opeens te dagen. Aan het eind van mijn leven zag ik onverwachts het begin weer opduiken. Het was wel nog niet helemaal het eind en ook niet helemaal het begin, maar er was toch onmiskenbaar een cirkel rond. De conferentie sloot een cyclus af met de bewustwording ervan. 

Er werden nog meer cyclussen afgesloten. Zoals een 7-jaarscyclus. Ik word dit jaar 63 en begin dus aan mijn 10de zevenjaarsperiode. Die leeftijd is, naar verluidt, het begin van de voorbereiding op de dood. Ik begrijp dat als een terugblikken op het leven, want dat is toch waar een mens na de dood mee bezig is: het herbeleven en doorgronden van zijn voorbije leven? Zelf ben ik daar al veel vroeger mee begonnen – een autist leeft sowieso een beetje als een dode – dus zoveel verschil zal het niet maken. Maar toch is er iets veranderd. Brugge was een laatste poging om iets nieuws te beginnen in mijn leven. Dat zit er nu niet meer in, dat voel ik duidelijk. De mislukking van mijn marktloopbaan was een eindpunt, het afsluiten van een levenscyclus. Het ‘scheppende’ deel van mijn leven is voorbij, nu begint het (terug)kijken en oordelen.

Uiteraard was dat kijken en oordelen er voordien al. Een kunstenaar neemt tijdens het scheppen regelmatig afstand van zijn werk, maar nooit zoveel dat hij er los van komt. Dat laatste gebeurt pas wanneer het klaar is: dan wordt de navelstreng doorgeknipt. Uiterlijk is dat een kleine stap, maar innerlijk verandert er heel veel. De kunstenaar wordt nu toeschouwer en begint fouten en gebreken te zien die hij voordien niet zag. Hij ontwaakt uit de droom en dat komt soms hard aan. Ieder mens is de schepper van zijn eigen leven en als hij aan zijn 10de zevenjaarsperiode begint, moet hij de omslag naar het toeschouwerschap maken. In mijn geval werd dat nog eens extra beklemtoond doordat ik met pensioen ging. Uiterlijk veranderde er niets – ik was al lang ‘gepensioneerd’ – maar innerlijk was het toch duidelijk voelbaar.

Voor de meeste mensen is met pensioen gaan wél een grote verandering. Dat was het voor mij ook toen ik 30 jaar geleden besloot mijn leven ‘aan de kunst te wijden’. Ik kwam in een parallel universum terecht: ik hoorde er niet meer bij. De volgende vijf jaar vulde ik – zoals zoveel gepensioneerden – met een frenetieke activiteit die op hard werken leek maar in werkelijkheid ‘compenserend gedrag’ was. Pas toen ik begon te schrijven, kwam ik een beetje tot rust, want ik deed wat een gepensioneerde hoort te doen: reflecteren, beginnen met het ‘herkauwen’ van mijn leven. Daar was ik nog veel te jong voor en ik bleef dan ook pendelen tussen scheppen en oordelen. Maar nu ik 63 word en officieel met pensioen ben, heb ik het gevoel dat er genoeg afstand is ontstaan om werkelijk reflecteren mogelijk te maken.

Tegelijk begint het mij ook te dagen dat de moderne mensheid als geheel de pensioengerechtigde leeftijd heeft bereikt. Een scheppende cyclus is afgelopen en de tijd is gekomen om te reflecteren. Maar dat keerpunt wordt genegeerd. Men doet alsof er niks aan de hand is en het leven gewoon doorgaat. Het gevolg is dat scheppen verandert in vernietigen. Wat in de geest moet gebeuren – reflecteren is een vorm van vernietigen (van levenskrachten) – gebeurt in de materie. Dat zien we zowel in de kunst als in de werkelijkheid: er vindt een explosie van geweld plaats, geweld dat wordt toegejuicht als was het het ontstaan van een nieuwe wereld. Maar die nieuwe wereld kan er nooit komen als de mens niet tot bezinning komt over de voorbije 2000 jaar, als hij daarover niet gaat reflecteren en zich een beeld vormt van wat er in dat ‘voorbije leven’ is gebeurd. 

Wat ik vandaag (en eigenlijk al m’n hele leven) in het klein meemaak, maakt de mensheid ook in het groot mee: de omslag van scheppen naar reflecteren. Daarom spreekt Rudolf Steiner ook over het Keerpunt der Tijden, een uitdrukking die hij zowel gebruikt voor de gebeurtenissen in Palestina 2000 jaar geleden, als voor onze tijd. Wat destijds op fysiek gebied gebeurde, moet nu op etherisch gebied gebeuren: het sterven van de levenskrachten en het verrijzen van het inzicht. Het eerste keerpunt vond in de materie plaats, het tweede dient in de geest plaats te vinden, in het bewustzijn van de mens. Daar is het dat we Christus moeten navolgen en ‘sterven’: we moeten erkennen dat er na die 2000 jaar scheppend werk voorlopig niks nieuws meer zal komen. Een werk (of cyclus) is af en moet nu beoordeeld worden. 

Pas als we ontwaken uit onze scheppingsroes (die meer en meer een vernietigingsroes wordt), zal de nodige afstand ontstaan om te reflecteren over die voorbije beschavingscyclus, om er de essentie uit te puren en mee te nemen naar een volgende cyclus. We moeten leren ‘met pensioen’ te gaan in plaats van onszelf blindelings in een frenetieke activiteit te storten. Hoe beschamend is het niet dat we in een wereld die volgestouwd is met machines die het werk van de mens overnemen, alsmaar harder en langer moeten werken! We raken op ons 30ste al ‘opgebrand’ maar de pensioengerechtigde leeftijd blijft opschuiven. Die vorm van krankzinnigheid is het gevolg van het onvermogen om ‘het keerpunt’ onder ogen te zien, om te erkennen dat er een tijdperk voorbij is, een cyclus afgelopen.  

Het grote weerspiegelt het kleine, het algemene het persoonlijke. Dat maakt het des te boeiender om aandachtig te kijken naar wat ik momenteel meemaak bij deze ommekeer in mijn leven. De opvallendste omslag was de verhuizing van Destelbergen naar Scheldewindeke. Na 21 jaar autolawaai woon ik nu in de stilte van het platteland. Zowel die stilte als dat platteland zijn zeer relatief, maar het verschil met vroeger is toch groot. Het is hetzelfde verschil als tussen het scheppen (op aarde) en het reflecteren (na de dood). Is het moderne leven niet één lange autorit: druk, snel, stresserend en lawaaierig? En heerst na de dood niet de rust en de stilte van ‘de buiten’? Hier in Scheldewindeke heb ik mezelf ‘begraven’. Ik kom mijn huis niet meer uit en onderhoud alleen nog via deze blog contact met de wereld.  

Ik ben als het ware van de aardbodem verdwenen, maar tegelijk ben ik er meer mee verbonden dan ooit. Want ik ben nu tuinier. Mijn hele leven heb ik me beziggehouden met ‘geestelijke’ zaken, maar nu wroet ik in de grond, plant sla en aardappelen, prei en selder, tomaten en aardbeien. Zowat iedere dag van de afgelopen lente heb ik buiten in de zon doorgebracht. Mijn rug en knieën protesteren daar hevig tegen, maar mijn ziel ziet een langgekoesterde wens in vervulling gaan. Ofschoon ik met volle overtuiging voor de kunst heb gekozen en daar nooit één moment spijt van heb gehad, heb ik het werken in een tuin altijd als een gemis ervaren. Ik had me dan ook al voorgenomen om in een volgend leven tuinier te worden. En zie, ik krijg daar al een voorproefje van!

Eindelijk ben ik verlost van het autolawaai dat me 21 jaar gekweld heeft. Ik voel me bevrijd uit een onderwereld vol razende demonen. Dat is natuurlijk een dichterlijke overdrijving, maar Scheldewindeke is in menig opzicht toch een hemel vergeleken bij Destelbergen: de rust, de stilte, het groen, de zuivere lucht, het degelijke huis, de grote tuin, en last but not least: de zon. De afgelopen jaren zat ik rond deze tijd van het jaar te kleumen naast de brandende kachel terwijl buiten de auto’s voorbijraasden. Nu leef ik al maanden in het licht van de zon en de stilte van de natuur. Ik heb een figuurlijke Hemelvaart beleefd: ik ben teruggekeerd naar de Vader, naar de wereld van de eeuwige zomer, maar tegelijk heb ik me verbonden met de aarde, met haar leven, haar ritmen en seizoenen. 

Aanvankelijk verzuchtte ik: waren we hier maar vroeger komen wonen, alles zou dan heel anders zijn geweest! Dat laatste is zeker waar, maar zou ik het ook werkelijk gewild hebben? Als autist heb ik het leven op aarde altijd ervaren als een verblijf in de onderwereld (met gelukkig af en toe een paar vrije dagen). Maar in die ‘onderwereld’ heb ik wel veel geleerd: ik heb er leren tekenen en schrijven, en ik heb er de antroposofie leren kennen. Dat zou allemaal niet gebeurd zijn als ik van jongs af in Scheldewindeke had gewoond en in de tuin had kunnen werken. De natuur zou me dan (zoals ik dat nu ondervind) volledig in beslag hebben genomen. Ze laat weinig ruimte voor ‘geestelijke’ dingen. De geest moet veroverd worden op de natuur en dat houdt een doodsproces in, een doodsproces dat ik heb gewild, dat lijdt geen twijfel. 

Mijn bestaan op aarde was één lange leerschool, want werken heb ik nauwelijks gedaan. Leven ook niet. Ik heb (of ben) hoofdzakelijk ‘gestorven’. Dat geldt overigens niet alleen voor mij. Vroeger leefde de mens veel dichter bij de natuur en haar eeuwig terugkerende ritmen en seizoenen. Hij werd er nagenoeg volledig door in beslag genomen en tijd voor bewustwording was er nauwelijks. Dat is vandaag heel anders: de mens is vervreemd van de natuur, hij is veel bewuster maar ook veel ‘doder’ geworden. Een uitzondering ben ik dus niet, hoogstens een karikatuur. We zijn vandaag allemaal meer dood dan levend, en in die zin lijken we op de leerlingen 2000 jaar geleden. Ze hadden het sterven van Christus zo intens meebeleefd dat ze zelf nauwelijks nog leefden. Hun ziel was helemaal omgeploegd en daar zaaide de Verrezene zijn woorden in. 

Dat doet hij ook vandaag weer. Aan het eind van de 19de eeuw werd Christus opnieuw gekruisigd, dit keer door het materialisme. Daarna verrees hij weer en kwam terug om de mensheid te onderrichten. Rudolf Steiner was de eerste om zijn ‘woorden’ te horen en te vertalen in moderne begrippen. Sindsdien is het onze opgave om Steiners voorbeeld te volgen en te ‘luisteren’ naar de wedergekomen Christus. Alleen dan kan er een Pinksteren komen en kan de Heilige Geest ons bewustzijn verlichten zodat we zien wat we willen en begrijpen waarvoor we op aarde zijn gekomen. Dit weten-wat-we-willen zal ons vrij maken, want vrijheid betekent niet dat we doen wat we willen maar dat we weten wat we doen. Om dat weten te verwerven, moeten we ons inspannen. We moeten zelf Pinksteren tot stand brengen.

We moeten leren luisteren naar de woorden van de wedergekomen Christus, dat wil zeggen naar zijn Heilige Geest. Maar eerst moeten we zijn beelden leren zien: de eeuwige beelden die hij ons in de natuur voorhoudt en de tijdelijke beelden die hij ons in de menselijke wereld toont. Imaginatie komt voor inspiratie. Die volgorde is belangrijk, want we zien vandaag wat er gebeurt wanneer de eerste stap wordt overgeslagen. De politiek-correcte mens meent de stem van Christus te horen, maar is blind voor zijn beelden. Dat maakt hem tot een (geestelijke) terrorist die denkt dat hij een heilige is. Ahriman doet hem een essentiële stap overslaan en dat leidt tot een omgekeerd Pinksteren: in plaats dat het bewustzijn van de mens verlicht wordt door de Geest, wordt het verduisterd door het Beest. 

Hemelvaart (2)

  

De aanzet tot mijn beschouwingen over Hemelvaart was een ‘natuurobservatie’: op Hemelvaartsdag nam ik de specifiek zomerse kwaliteit waar die niet beter te typeren valt dan met het woordje ‘eeuwigheid’. In de zomer bereikt de zon haar hoogste punt en lijkt daar stil te houden. Ook beneden houdt alle beweging op: een loden hitte drukt op de wereld, de bladeren hangen roerloos aan de bomen, de straten liggen er verlaten bij, en de mensen zouden liefst van al helemaal niks meer doen. Over de aarde verbreidt zich een sfeer van tijdloosheid. Er treedt een andere dimensie in, een dimensie waar niets verandert, waar alles eeuwige herhaling is. Hoewel ik een uitgesproken herfstmens ben, heb ik de sterkste herinneringen aan die zinderende zomerdagen waarop de eeuwigheid zo dichtbij komt dat ze alle gedachten uit je hoofd verjaagt, alle verlangens uit je hart, en dat je alleen nog kunt zijn

Ik was verrast die ‘eeuwigheidskwaliteit’ waar te nemen op Hemelvaartsdag, dat wil zeggen in volle lente. We hadden al heel wat mooie dagen achter de rug – warme dagen, stralende dagen, betoverende dagen – maar het waren lentedagen, géén zomerdagen. Er was geen sprake van tijdloosheid of roerloosheid, wel integendeel. De zon was nog volop aan het klimmen en de natuur klom mee. Met niet aflatende inspanning verhief ze zich boven het aardoppervlak, één en al doelgerichtheid. Wie jong is, gaat helemaal op in de lente, hij is in zijn element en merkt haar niet op. Maar wie ouder wordt, neemt afstand en gaat bewuster kijken naarde lente. Althans, zo vergaat het mij. Ieder jaar valt het me meer op hoe hard de natuur moet werken om te … bevallen. Want zo heb ik de lente onbewust altijd beleefd en zo beleef ik haar steeds bewuster: als een zware bevalling.

Een bevalling is een volkomen natuurlijk proces dat vanzelf verloopt. Tegelijk is het een ongewoon dramatisch gebeuren dat inspanning en pijn kost. Het is dus geenszins tegennatuurlijk dat het christendom uitgerekend in de lente het kruis opricht, want de kruisdood van Christus was een bevalling, zijn verrijzenis een geboorte. Pas op Golgotha komt Christus werkelijk ter wereld. De drie jaren van zijn leven waren een zwangerschap die begon bij de doop in de Jordaan, toen een stem uit de hemel zei: Heden heb ik u verwekt. Christus werd dus niet met kerstmis geboren, hij werd zelfs niet ‘geconcipieerd’. Hij was toen nog de kosmische zaadcel die moeder Aarde binnendrong. En dat is meer dan beeldspraak, want er bestaat een diepe wezensverwantschap tussen de kosmisch-geestelijke menswording van Christus en de natuurlijk-aardse geboorte. Het christendom is veel ‘natuurlijker’ dan men denkt. 

Als de lente verwant is met de geboorte, dan is de winter verwant met de zwangerschap: er heerst een intense maar onzichtbare activiteit in ‘de schoot der aarde’. De zomer komt dan weer overeen met het eerste samenzijn van moeder en kind. Als vader besef je op dat moment: hier sta ik buiten, dit gaat alleen om moeder en kind. Bij die tweeëenheid kun je alleen maar toeschouwer zijn, de ‘heilige drieëenheid’ van het gezin is dan nog louter schijn. Maar juist als toeschouwer kun je je een beeld vormen van de relatie van moeder en kind. En dat beeld herken je in de zomer: de hoge berg is beklommen, het grote werk volbracht. Hemel en aarde, kind en moeder rusten in elkaar. Hun wensen zijn vervuld, de tijd bestaat niet meer. Maar net als de zomer blijft die ‘eeuwige rust’ niet duren. De herfst komt, het gewone leven eist zijn rechten weer op. Moeder en kind komen van hun berg en dalen af naar de begane grond.

De dramatiek van de pijnlijke scheiding tegenover de vrede van het eeuwige samenzijn: zo verhouden lente en zomer zich tot elkaar. Ze gaan als vanzelfsprekend in elkaar over, maar tegelijk vormen ze een scherpe tegenstelling. Het verbaasde mij die tegenstelling op Hemelvaartsdag overbrugd te zien. Nochtans is dit onverwachte opduiken van de zomer in de lente waarschijnlijk niet zo uitzonderlijk. Ook in de winter zijn er af en toe verrassend zachte dagen dat het net lijkt of het volgende seizoen er al is, en in de lente zal het wel niet anders zijn. Maar doordat het uiterlijke contrast tussen lente en zomer (warm tegenover warmer) veel kleiner is dan tussen lente en winter (warm tegenover koud), vallen die dagen veel minder op. Dit jaar viel Hemelvaart echter wél op. Niet alleen was het die dag onmiskenbaar zomer, het blééf ook zomer. De hele week was het verstikkend warm. Je kon er niet naast kijken. 

Die uitzonderlijke weersomstandigheden zetten me aan het denken. Zou het kunnen, vroeg ik me af, dat in dat samenvallen van lente en zomer iets tot uitdrukking komt van het wezen van Hemelvaart? Tenslotte wordt Christus die dag één met de Vader, dat wil zeggen met de eeuwige geest, de dimensie waar het altijd ‘zomer’ is. Tegelijk verbindt hij zich ook met aarde, waar het op dat moment volop lente is. Betekent dat niet dat de zomerse eeuwigheid van de Vader – via Christus – doordringt in de tijdelijkheid van de lente? Op Hemelvaart overbrugt Christus de (door de zondeval geslagen) kloof tussen hemel en aarde, tussen de geestelijke Vader en Moeder Aarde. Uiterlijk is daar natuurlijk niks van te zien – de aarde blijft precies zoals ze was – maar innerlijk is er wel degelijk iets veranderd: het zaad van een nieuwe wereld is gezaaid, een wereld waar Vader, Zoon en Moeder één zijn. 

Het zou zwaar overdreven zijn te beweren dat ik op Hemelvaartsdag het wezen van Hemelvaart waarnam, dat wil zeggen: Christus die zich verenigt met de Vader en met Moeder natuur. Het was beslist geen helderziende waarneming, en al helemaal niet van dat formaat. Maar een gewone zintuiglijke waarneming was het evenmin. Het was iets daartussenin: een aanvoelen van de fijnere, etherische dimensies van de natuur. Zo’n gevoelswaarneming is natuurlijk altijd subjectief, ze kan op geen enkele manier gemeten of bewezen worden. Maar toch was ze in dit geval geen projectie van christelijke beelden of antroposofische gedachten. Daarvoor trof het zomerse karakter van die lentedag me veel te onverwachts. Bovendien was ik er me slechts vaag van bewust dat het die dag Hemelvaart was. Nee, ik bekeek de natuur even onbevangen en verwonderd als ik dat altijd doe.

Die onbevangenheid heb ik me eigen gemaakt door de natuur als een kunstwerk te zien, door haar met een kunstzinnige blik te bekijken. In de kunst gaat het er namelijk om je geest leeg te maken en een kunstwerk zonder enig vooroordeel of vooropgezet idee te benaderen. Weliswaar doet men in de hedendaagse kunst precies het omgekeerde, maar volgens Rudolf Steiner (en iedereen die nog enig artistiek gevoel bezit) is dat een aberratie. Wie kunst op de normale, kunstzinnige manier benadert, kan ervaren dat een subjectieve waarneming – alle kunstzinnige waarnemingen zijn subjectief – tegelijk objectief kan zijn. In de (moderne) wetenschap is dat niet mogelijk, in de kunst wel. De kunst bezit het vermogen om tegenstellingen op te heffen. En dat vermogen kun je je ook als kijker eigen maken, door je waarneming te zuiveren van alle egoïsme, van alle verlangen, van alle streven, door ze met andere woorden ‘zomers’ te maken. 

Zo’n subjectief-objectieve waarneming spreekt niet alleen het gevoel aan, ze spreekt ook de wil aan. Ze wekt in de kijker dezelfde scheppende wil die ook het kunstwerk heeft doen ontstaan. Dat ondervond ik op Hemelvaartsdag: mijn ‘zomerse’ waarneming liet me niet los. Ik wilde dit ‘zaadje’ doen ontkiemen door erover na te denken. Aanvankelijk ging dat vrij vlot: het eerste deel van mijn beschouwingen stond al vlug op ‘papier’. Maar het was vrij algemeen en abstract. Ik wilde een concreter beeld van Hemelvaart ontwikkelen, (enkel) uitgaand van mijn natuurwaarneming. Gewoonlijk gebeurt het omgekeerde: je probeert christelijke of antroposofische inzichten te herkennen in de werkelijkheid. Daar is op zich niks mis mee, maar het houdt wel het gevaar in dat je de werkelijkheid geweld aandoet, dat je haar onbewust onderwerpt aan je ideeën. Met name de kunst is op die manier een speeltuin geworden voor intellectuelen die hun ideeën weerspiegeld willen zien.

De egoïstische, narcistische wil van de intellectueel heeft de kunst – en de hele werkelijkheid – onderworpen en tot slaaf gemaakt van abstracte ideeën. De moderne mens denkt dat hij de dingen ziet zoals ze zijn, maar hij ziet ze alleen zoals hij wil dat ze zijn. Hij kijkt met een blik vol machtswellust en is zich daar niet van bewust. Nochtans wordt zijn machtsstreven al vlug zichtbaar wanneer hij geconfronteerd wordt met een andere visie: hij wordt dan onverdraagzaam en zelfs agressief. Deze onbewuste machtswellust is vandaag zo sterk dat niemand er vrij van blijft. Ook wie de wereld christelijk of antroposofisch bekijkt, wordt al vlug gemakzuchtig: hij meent zijn ideeën bevestigd te zien door de werkelijkheid en kijkt niet meer verder. Daardoor worden (of blijven) zijn opvattingen een geloof, een verzameling abstracte inzichten die wel genot verschaffen maar de mens in zichzelf opsluiten en blind maken voor de werkelijkheid. 

Daarom wilde ik de zaak omkeren: ik wilde niet uitgaan van ideeën die ik onbewust aan de werkelijkheid opdrong, maar van de onbevangen waarneming van de natuur. Dat was echter gemakkelijker gezegd dan gedaan, want voor de intellectualistische mens (die we allemaal in meer of mindere mate geworden zijn) is onbegonnen werk om zijn overvolle brein leeg te maken. Dat kan ook de bedoeling niet zijn, want aan dat brein heeft de mens zijn vrijheid en zelfstandigheid te danken. Als hij die opgeeft, komt hij van de regen in de drop terecht. De ahrimaanse machtswellust maakt dan plaats voor luciferische onderwerping, en die maakt hem eveneens blind voor de werkelijkheid. Nee, de weg van de mens is die van Odysseus: zorgvuldig laverend tussen de ‘verblindende’ uitersten, geduldig zoekend naar het gulden midden.

Het is tevens de weg van de kunst, die ritmisch pendelend langzaam ruimte schept tussen Lucifer en Ahriman. In die – moeizaam veroverde – vrije ruimte lichten af en toe flitsen op van de ware, ongedeelde werkelijkheid. Mijn Hemelvaartswaarneming was zo’n ‘flits’ die even de kloof tussen mezelf en de wereld overbrugde. Tegelijk opende zich echter een andere kloof: die tussen mijn waarneming en mijn denken. Want zo’n Hemelvaartswaarneming, hoe wonderlijk ook, werkt verwarrend: je kunt ze niet meteen een plaats geven in je leven. Volgens Rudolf Steiner worden dit soort ‘bovenzintuiglijke’ waarnemingen steeds talrijker. De moderne mens raakt dan ook steeds meer in de war en veroorzaakt chaos in de wereld. Het is dus van het grootste belang dat de mens ook deze ‘tweede kloof’ overbrugt en inzicht krijgt in zijn onbewuste ‘Hemelvaartswaarnemingen’. 

We beleven vandaag de Wederkomst van Christus en dat is een soort omgekeerde Hemelvaart. Zoals de leerlingen Christus zagen verdwijnen, zo zien wij Christus weer verschijnen: in de wolken, dat wil zeggen in de etherische sfeer van de aarde. Het resultaat is in beide gevallen echter hetzelfde: verwarring. Zoals de leerlingen na die 40 dagen met de Verrezene als uit een droom ontwaakten, zo wordt ons wakkere bewustzijn vandaag beneveld door onze onbewuste waarnemingen van Christus. Net als 2000 jaar geleden staan we voor de (Pinkster)opgave om beide vormen van bewustzijn – het wakkere en het dromerige – met elkaar te verbinden, want als we daar niet in slagen zal de verwarring alsmaar groter worden. De leerlingen van Christus hadden geen keuze: door wat ze de afgelopen drie jaar hadden meegemaakt, waren ze andere mensen geworden. Ze konden niet doen alsof er niets gebeurd was, ze moésten wel tot een nieuw begrip komen. 

Vandaag hebben we echter wel een keuze. De etherische wereld waarin Christus verschijnt, is een ritmische wereld waarin dezelfde processen steeds weer herhaald worden. Christus verschijnt als het ware in golven, zoals een kind tijdens een geboorte. We krijgen met andere woorden steeds nieuwe kansen om hem te leren kennen, maar tegelijk neemt ook de verwarring toe en dreigen we ons bewustzijn te verliezen. We hebben dus de vrijheid om de wedergekomen Christus te negeren en het noodzakelijke uit te stellen. Maar we betalen er een hoge prijs voor. Vroeg of laat zullen we de werkelijkheid onder ogen moeten zien, en dat is een werkelijkheid waarin de zomer alsmaar meer in de lente doordringt, waarin de geest zich steeds duidelijker manifesteert in de materie. Hoe langer we ermee wachten om ons bewustzijn daarop af te stemmen, hoe moeilijker het zal worden.  

Hemelvaart (1)

  

Verleden week was het Hemelvaartsdag, Ons-Heer-Hemelvaart zoals het vroeger in Vlaanderen werd genoemd. Terwijl de ramadan met alle mogelijke egards wordt behandeld, is het bon ton geworden om de draak te steken met de christelijke feestdagen: hoe stom en onnozel waren de mensen vroeger toch! Bij het lezen van die spottende commentaren – op Facebook wemelt het ervan – moet ik mezelf geweld aandoen om niet denken: hoe stom en onnozel zijn de mensen vandaag toch! Wees blij, zeg ik dan tegen mezelf, dat je de antroposofie hebt leren kennen, anders zou je wellicht net zo stom en onnozel zijn. Maar dat is toch een brug te ver. Ook zonder de antroposofie zou ik niet de spot hebben gedreven met de christelijke feestdagen. Wel zou ik er de schouders voor hebben opgehaald omdat ik niet begreep hoe mensen geloof kunnen hechten aan dergelijke dingen. Maar ik zou nooit vergeten zijn wat het christendom betekend heeft voor de kunst. Hoe zou dat ook kunnen! De hedendaagse kunst herinnert me dagelijks aan de gevolgen van het verdwijnen van de christelijke inspiratie. Nee, ik ben me te zeer bewust van de leegte en de geestloosheid van onze moderne tijd, dan dat ik ooit het koor der spotters-met-het-christendom zou vervoegd hebben. 

Dat neemt niet weg dat de christelijke feestdagen langzaam maar zeker uit mijn bewustzijn verdwenen zouden zijn. Zonder de antroposofie zou ik bijvoorbeeld nooit nagedacht hebben over Hemelvaartsdag. Toch volstaat de antroposofie alleen niet om me daartoe te bewegen. Ik mag graag lezen wat antroposofen (Emil Bock bijvoorbeeld) schrijven over het christendom. Maar er zelf over nadenken, op eigen initiatief? Nee, daarvoor is de kloof te groot. Gelukkig bestaat er een tussenstap die de afstand tussen de christelijke feesten en moderne tijd kleiner maakt, en dat is de beeldtaal van de natuur, vooral dan de gang van de vier seizoenen. Hoe ouder ik word, des te sterker beleef ik de kunstzinnigheid van het vierledige jaarverloop. Die wonderlijke metamorfose, dat jaarlijkse Stirb und Werde in slow motion: ik vind het mateloos fascinerend. Mijn jongste dochter zit regelmatig in Afrika – ze heeft daar een liefje – en wat ze ginder het meest mist, zijn de seizoenen. In Ghana kennen ze geen lente, zomer, herfst of winter. Ze weten ook niet wat een zonsondergang is. ’s Avonds wordt het opeens donker, alsof iemand het licht uitdoet. En ’s morgens gaat het weer aan. Dat is het enige (natuurlijke) ritme dat ze kennen: aan/uit, aan/uit, het hele jaar door. Zonder overgangen, zonder tussenstappen. 

In Europa kent de dag geen twee maar vier bedrijven, net als het jaar. Er is de ochtend (lente), de middag (zomer), de avond (herfst) en de nacht (winter). Die vier dagdelen hebben, net als de vier seizoenen, hun eigen karakter. Zelf hou ik het meest van de avond, zoals ik ook het meest van de herfst hou. Nochtans kan ik ook de andere drie heel erg appreciëren. Stel je voor dat er geen nacht was! Wat een nachtmerrie (sic) zou dat niet zijn! En de ochtendstond heeft nog altijd goud in de mond. Maar de avond blijft toch mijn favoriet. Misschien komt dat wel omdat hij er in onze tijd het meest bij inschiet. ’s Ochtends staan we op en gaan aan de slag, ’s middags draaien we op volle toeren, en ’s nachts slapen we. Net als de zon. Maar ’s avonds komen we niet tot rust, zoals de natuur dat doet. We gaan gewoon door, ook als de zon reeds aan het zakken is. Stoppen we ten slotte met werken, dan staat ons vaak nog een trein- of autorit in de moordende drukte van het spitsuur te wachten. Thuisgekomen duurt het nog een hele poos voor ons adrenalinepeil weer gezakt is en de natuurlijke avond is grotendeels voorbij wanneer we aan onze persoonlijke avond beginnen. Nee, het moderne leven staat nergens haakser op het kunstzinnige ritme van de natuur dan tijdens de avonduren, wanneer de zon ondergaat. 

Wat Europa onderscheidt van (onder meer) Afrika zijn de kunstzinnige overgangen: de ochtenden en de avonden. Maar vooral de avonden. ’s Avonds verzamelt de zon de vruchten van de voorbije dag en neemt ze met zich mee, de nacht in, terwijl ze ’s ochtends uitdeelt wat ze tijdens de nacht verzameld heeft. De ondergaande zon is dus vervuld van de kwaliteiten van het wakker-zijn. Misschien noemt men Europa daarom wel het Avondland: de heldere ratio is er tot ontwikkeling gekomen, maar ook het christendom, de religie waarin God sterft. Is Christus niet als de ondergaande zon? Hij verzamelt de ervaringen van het mensenleven en neemt ze mee naar de Vader. Hij is de overgang tussen (aardse) dag en (hemelse) nacht, de brug tussen mens en God, tussen materie en geest. Wat het christendom gemeen heeft met de Europese natuur is zijn kunstzinnigheid, zijn beeldenrijkdom, zijn kleurrijke zintuiglijkheid. Zoals in Europa het eentonige dag- en nachtritme (zoals we dat bijvoorbeeld aantreffen in Afrika) verlevendigd wordt door de ochtenden en de avonden, zo wordt in het christendom de abstracte relatie tussen God en mens (zoals we die bijvoorbeeld vinden in de islam) aanschouwelijk gemaakt door de beelden van het leven van Christus.

Eén van de redenen waarom vandaag zo ongeremd de spot wordt gedreven met het christendom is dat de moderne mens vervreemd is van de natuur. Wie met de natuur leeft, zoals onze voorouders dat deden, gaat slapen met een ziel die vervuld is van natuurbeelden. Als die beelden ook nog eens zo kunstzinnig zijn als in Europa, met zijn vier seizoenen en zijn vierdelige dag, dan vormen ze een vruchtbare bodem voor het christendom. In de christelijke beelden herkenden onze voorouders intuïtief de ‘vermenselijking’ van de natuur die hen zo vertrouwd was. Het is bekend dat het jonge christendom de oude, heidense natuurfeesten niet zomaar aan de kant schoof, maar ze ‘kerstende’. Dat wordt vaak aangevoerd als bewijs dat het christendom niets nieuws bracht maar het oude alleen in een nieuw kleedje stak. Maar als Christus werkelijk was wie hij verondersteld werd te zijn – de schepper van de wereld – dan was die kerstening niets anders dan het zichtbaar maken van het wezen van die natuurfeesten. De christelijke feesten haalden bij wijze van spreken de kunstenaar uit zijn kunstwerk tevoorschijn. Dat ze zo nauw aansloten bij het natuurlijke jaarverloop was geen gevolg van kerkelijke machtspolitiek, maar een uitdrukking van het wezen van het christendom zelf.  

De vier grote christelijke jaarfeesten (zoals de antroposofie ze onderscheidt) komen overeen met de vier seizoenen en de vier delen van de dag. Pasen staat voor de lente (of de ochtend), St.Jan voor de zomer (of de middag), Michaël voor de herfst (of de avond) en kerstmis voor de winter (of de nacht). De overeenkomst tussen feest en natuur is geenszins programmatisch of bedacht, maar wezenlijk en mysterieus. Op het eerste gezicht is er zelfs eerder sprake van een tegenstelling dan van een overeenkomst, want hoe valt bijvoorbeeld de geboorte van een kind (kerstmis) te rijmen met de winter of de nacht? En hoe kan de dood aan het kruis herkend worden in de stralende lente? Daar ben je niet gauw klaar mee. Maar dankzij het pionierswerk van Rudolf Steiner hebben we vandaag een denkkader dat ons in staat stelt aan de slag te gaan met die beelden en een brug te slaan tussen het christendom en de tijd waarin we leven. Dat wil ik hier eens proberen met Hemelvaartsdag. Ik kan nu toch niet in de tuin werken, het hooikoortsseizoen is begonnen. Bovendien past het wel bij Pinksteren om zelf enig licht te werpen op de zaak, in plaats van alleen maar het (weliswaar veel stralender) licht van Rudolf Steiner te weerkaatsen. 

Wat ‘vieren’ we met Hemelvaart? De ten-hemel-opneming van de verrezen Christus. Moeilijk is het niet om daar de spot mee te drijven, want niet alleen gelooft de moderne mens niet meer in het bestaan van een hemel, hij gelooft nog minder in de mogelijkheid dat iemand uit de dood zou kunnen opstaan. Daar komt nog eens bij dat Hemelvaart de vraag doet rijzen waarom Christus pas 40 dagen na zijn dood naar de hemel ging en niet onmiddellijk erna, zoals iedereen? Het lijkt wel alsof hij iets vergeten was en vlug even uit de dood verrees om het in orde te kunnen brengen en daarna voorgoed te verdwijnen. Maar zo banaal kan de betekenis van de verrijzenis natuurlijk niet zijn. De opstanding is de essentie van het christendom. Als Christus niet was verrezen, schrijft Paulus, zou ons geloof geen zin hebben. Daar moeten we rekening mee houden als we denken aan Hemelvaart. Zonder Pasen zou Hemelvaart niks bijzonders zijn, want iederéén wordt ‘ten hemel opgenomen’ na zijn dood. Maar Christus keerde niet terug naar de geestelijke wereld als een dode, dat wil zeggen als een geest-zonder-lichaam, hij keerde terug als een levende, als een geest-met-een-lichaam. Dat is wat Hemelvaart tot Hemelvaart maakt: het was een lichaam dat ten hemel steeg.    

Zoiets was natuurlijk alleen mogelijk omdat het lichaam van Christus vergeestelijkt was. Juist die vergeestelijking van het (fysieke) lichaam is de kern van het christendom. Ook in andere religies keert de mens na de dood terug naar zijn geestelijke oorsprong, maar zijn lichaam moet hij achterlaten: de kloof tussen geest en materie blijft bestaan. Christus overbrugt die kloof. Hij schept een lichaam dat zowel geestelijk als fysiek is. Van de Verrezene wordt gezegd dat hij at en dronk, en hij gaf de ongelovige Thomas zelfs toestemming om zijn wonden te betasten. Toch stijgt Christus met dat lichaam ten hemel en voegt daarmee een nieuw element toe aan de geestelijke wereld. Tegelijk doet hij dat ook met de aardse, fysieke wereld: hij plant er de kiem van een toekomstige wereld, van een vergeestelijkte aarde. Want zijn opstandingslichaam stelt hem in staat in twee werelden tegelijk te leven. En dat is wat hij doet op Hemelvaartsdag: hij keert terug naar de geestelijke wereld en verbindt zich tegelijk met de aarde. Daarom kan hij zeggen: zie, ik blijf bij u, alle dagen tot het einde van de wereld. Hemelvaart betekent dus geen scheiding maar een verbinding. Het wordt door de leerlingen alleen als een afscheid ervaren omdat ze nog niet in staat zijn die verbinding waar te nemen. Dat gebeurt pas met Pinksteren.

Het leven van Christus is een oerbeeld. We kunnen het overal in herkennen. Zo kunnen we de voorbije 2000 jaar zien als een uitvergroting van de 40 dagen tussen Pasen en Hemelvaart. Zoals Christus zijn leerlingen onderrichtte, zo heeft ook de kerk (die het lichaam van Christus wordt genoemd) dat gedaan. Vandaag is haar onderricht afgelopen, ze heeft de mensheid niks meer te vertellen. We beleven dan ook een soort Hemelvaart: het christendom lijkt te verdwijnen, maar in feite is het aanweziger dan ooit. Dezelfde mensen die de spot drijven met het christendom worden sterker dan ooit bezield door de christelijke idealen. Christus is weliswaar uit hun bewustzijn verdwenen, maar hij is deel geworden van hun lichaam, met name dan hun etherische lichaam, hun gewoontelichaam. Ze gedragen zich christelijk zonder zich daar bewust van te zijn. Hoe kwalijk dat gebrek aan bewustzijn is, toont de politieke-correctheid iedere dag. Rudolf Steiner noemt het verslapen van de wederkomst van Christus (in de etherische wereld) het ergste wat de mensheid kan overkomen. Er is dus nood aan een tweede Pinksteren: de mens moet zich bewust worden van de werkzaamheid van Christus in zijn etherische gewoontelichaam, anders zal dat tot rampen leiden. 

Pinksteren vieren betekent Hemelvaart begrijpen. Het betekent bewust worden van de etherische levenssfeer, waar het fysieke tegelijk geestelijk is en omgekeerd. Om een dergelijk Pinksterbewustzijn te verwerven moeten we ons verzetten tegen twee diepgewortelde gewoonten: de (ahrimaans-wetenschappelijk) gewoonte om alles te verklaren vanuit de dode materie, en de (luciferisch-religieuze) gewoonte om de geest te zoeken in dode abstracties. Met name in onze tijd worden die twee ‘gewoonten’ door Lucifer en Ahriman opgezweept tot driften die de mens niet meer onder controle heeft en die hem verhinderen een (christelijk-kunstzinnig) bewustzijn te ontwikkelen van de levenssfeer. Dat komt zowel tot uiting in de kunstwereld, die ten prooi lijkt aan krankzinnigheid, als in de gewone wereld waar we in the clash of civilisations twee driften frontaal op elkaar zien botsen. Door al dat geweld verliest de mens zijn bezinning en is niet meer in staat de nodige afstand te bewaren om beelden te kunnen lezen die nu ontstaan. Gelukkig is er altijd nog de natuur waar de tegenpolen op harmonische wijze in elkaar overgaan. Met name door de aandacht te richten op de overgangen in die natuur kunnen we iets opvangen van de ‘heilige’ geest die daar werkzaam in is en waar we in onze tijd zo’n nood aan hebben. 

De humorloze comédienne

  
Hierboven ziet u de Amerikaanse komiek Kathy Griffin die bij wijze van grap poseert met het bebloede hoofd van Donald Trump in haar hand. Veel grover en wansmakelijker kan een grap niet worden en dat heeft ze dan ook mogen ondervinden. Ze kreeg massa’s ‘haatmails’ en haar shows werden afgelast. Zelfs de president twitterde dat ze zich moest schamen. Nu zou je denken dat komische Kathy beseft dat ze te ver is gegaan en dat ze de grens tussen vrije meningsuiting en oproep tot geweld heeft overschreden. Maar niets is minder waar. Tijdens een persconferentie beschuldigde ze Donald Trump ervan haar leven kapot te maken. Hij heeft mij gebroken, verklaarde ze snikkend. 

Kathy keert de zaken dus gewoon om. De foto waarop ze poseert als IS-strijder getuigt van een ongeziene haat. Kan men zich die foto voorstellen met Obama in plaats van Trump? Maar als haar haatboodschap niet geaccepteerd wordt, barst ze in tranen uit en noemt zichzelf het slachtoffer van … haat. Kathy Griffin maakt deel uit van de politiek-correcte kringen die andersdenken al jaren beschuldigen, bedreigen en broodroven. Nu ze een koekje van eigen deeg krijgt, is ze echter in alle staten. Ze beseft niet dat ze in een spiegel kijkt. Dat maakt van de hele affaire een pijnlijke grap, want een komiek die niet om zichzelf kan lachen, dat is … niet om te lachen.

Life and science

  

Sinds kort ben ik tuinier. Ik moet wel, want ik heb nu een tuin, en die kun je niet zomaar zijn gang laten gaan. Gelukkig doe ik het graag, tenminste wanneer de zon schijnt. Dat heeft ze dit jaar reeds volop gedaan en zo ben ik erin geslaagd een stukje van mijn tuin te heroveren op de wildernis. Mijn eerste overwinning behaalde ik op een overwoekerd bed aardbeien. Aardbeien! Daar had ik wel wat rug- en andere pijnen voor over. Na eerst het onkruid verwijderd te hebben, haalde ik de samengegroeide planten uit elkaar. Hingen er (naar mijn mening) nog voldoende wortels aan, dan stak ik ze meteen weer in de grond. Hingen er slechts enkele dunne draadjes aan, dan stak ik ze in potjes met potgrond die ik vervolgens in de serre plaatste om wat aan te sterken. Ik kon het niet over m’n hart krijgen om ze weg te gooien. 

Mijn debuut als tuinier bestond dus uit (1) het vernietigen van de vijand en (2) het verzorgen van zijn slachtoffers. Deze laatste kwamen langzaam weer op krachten en toen ze een beetje te groot werden voor hun potje plantte ik ze weer in volle grond. Als gevolg van die pleegzorg staat (het heroverde deel van) mijn tuin nu vol aardbeiplantjes. Half april verschenen de eerste bloempjes en die vervulden me met trots en verwachting. Maar toen ik voor het eerst sinds lang weer eens ging wandelen, zag ik de aardbeiplanten van mijn overbuurman. Vergeleken bij mijn vondelingen leken het wel reuzen. Ik stond weer met mijn voeten op de grond. Kort daarna zag ik een youtube-filmpje waarin werd uitgelegd hoe ik iets aan die achterstand kon doen: ik moest de bloempjes uitknijpen, dat zou de groei van het plantje ten goede komen. 

Het klonk me niet onlogisch in de oren. Maar moest ik nu echt de bloempjes die me met zoveel vreugde vervulden, verwijderen? Stel je voor dat mijn hele oogst eraan ging! Groot zou ze wel niet zijn, maar aardbeien van eigen kweek – al waren ’t er slechts twee (één voor mijn vrouw en één voor mij) – dat was toch iets om naar uit te kijken! Probeer het eens uit met enkele plantjes, adviseerde An. Een redelijk voorstel. Maar ik wilde niet experimenteren, ik wilde aardbeien! Op Facebook zag ik dat de tuinbouwschool van Melle een lenteverkoop hield en ik besloot daar mijn licht eens te gaan opsteken. Kon ik gelijk ook enkele tomatenplantjes van het ras ‘coeur de boeuf’ kopen. Vorige zomer had ik van iemand zo’n ossenhart-tomaat gekregen en dat was de beste tomaat die ik ooit gegeten had.

Ik was niet de enige die dat vond. Toen ik arriveerde was de coeur de boeuf al uitverkocht. Ik klampte dan maar een leraar aan en vroeg hem of het waar was dat je de eerste aardbeibloempjes moest uitknijpen. Hij keek me verbluft aan en vroeg: wie heeft je dát wijsgemaakt? Het internet, antwoordde ik. Luister eens, zei hij, ik geef hier al 30 jaar les en ik heb nog nooit gehoord dat je de bloemen van aardbeien moet uitknijpen. Hij vond het te gek voor woorden. Er is maar één regel, vervolgde hij, en die geldt voor alle vruchtdragende planten: geen blad, geen vrucht! Ja maar, antwoordde ik, dat is nu net de reden waarom ze die bloemen verwijderen: ze onttrekken energie aan de plant en beletten haar om blad te vormen! Ik dacht aan mijn schriele plantjes, die vaak maar twee blaadjes hadden (en geen honderd zoals die van mijn overbuurman).

Kom eens mee, zei hij en hij bracht me naar een serre waar bloemkolen stonden. De planten waren reusachtig, een ander woord was er niet voor. Kijk, zei hij, dát zijn bladeren en daar zullen mooie bloemkolen aan komen. Maar heb je slechts een paar kleine bladeren, dan zal daar een bloemkool aan komen de grootte van mijn vuist, en misschien zelfs dat niet. Ja maar, probeerde ik nog eens, dat is precies waarom ze zeggen dat je die eerste aardbeibloemen moet verwijderen: omdat de plant eerst bladeren moet vormen en dat kan ze niet als haar energie naar de bloemen gaat! Maar ik had het net zo goed tegen de bloemkolen kunnen zeggen. De brave man schudde alleen maar het hoofd: jongens toch, wat ze allemaal niet op het internet vertelden! 

Opeens kwam de school me, ondanks haar weelde aan bloemen, planten en bomen, een stuk minder aantrekkelijk voor. Was dit de geest die er heerste: een schoolmeestersgeest die niet luisterde en steeds maar weer de eigen waarheid herhaalde? Op weg naar de uitgang zag ik ergens een affiche hangen. Er stond een man in een witte overall op afgebeeld. Op zijn hoofd stond een helm, voor zijn gezicht hing een gasmasker en aan zijn handen zaten grote handschoenen. Die attributen waren rood omcirkeld en ernaast stonden de giftige stoffen vermeld waartegen ze bescherming boden. Er waren ook nog een paar sloganeske waarschuwingen aan toegevoegd. Tuinieren: het was blijkbaar een beroep vol risico’s. Toen ik weer buiten stond las ik op een spandoek: Tuinbouwschool Melle, life and science

Leven en wetenschap: het klonk me in de oren als een contradictie. Hoe kan een wetenschap die alles reduceert tot dode materie nu bijdragen tot het leven? De man-in-het-witte-pak die ik op de affiche had zien staan, zag eruit als een bestrijder van het leven die zich moest beschermen tegen zijn eigen dodelijke wapens. Eigenlijk was de moderne tuinier een karikatuur van mezelf. Wat ik wilde doen door de bloemen van mijn aardbeiplantjes uit te knijpen, deed hij in honderdvoud: doden om meer leven te hebben. Daarom was het ook lachwekkend dat de tuinbouwleraar de ogen ten hemel sloeg toen ik hem vertelde van mijn vernietigingsplan. Hij zag de gelijkenis niet tussen het kleine dat ik (voor het eerst) wilde doen en het grote dat hij (dagelijks) deed. Hij wist met andere woorden niet waar hij mee bezig was.