Vakantielectuur (7)

door lievendebrouwere

  

Ieder kunstwerk is een zelfportret. Soms in letterlijke, maar altijd in figuurlijke zin. Soms weerspiegelt de inhoud van een kunstwerk het fysieke uiterlijk van de kunstenaar, maar altijd weerspiegelt de vorm ervan de ziel van de kunstenaar. De eerste – materiële – weerspiegeling is onbetrouwbaar want bewust. De tweede – geestelijke – weerspiegeling is waarheidsgetrouw want onbewust. De aandacht van de kunstenaar is tijdens het scheppen geheel en al op zijn onderwerp gericht, dat wil zeggen op de inhoud van zijn werk. De vorm ‘vergeet’ hij, zoals hij ook zichzelf vergeet wanneer hij bezig is. Dit ontbreken van zelfbewustzijn is voorwaarde voor het scheppen van kunst. Vandaar de uitdrukking bête comme un peintre. Kunstenaars zijn ‘dom’ omdat ze niet helemaal wakker zijn. Het zijn dromers en uit hun dromen ontstaat de kunst. Ontwaken zij uit de droom dan kunnen zij niet meer scheppen. Daarom mijdt de kunstenaar instinctief alle ideeën, alle begrippen, alle wetenschap.

Niet echter de moderne, hedendaagse kunstenaar. Die wil juist wakker worden, hij wil nadenken, hij wil wetenschapper worden. Het resultaat zien we in een boek als ‘De Bekeerlinge’. Het is een troebele mengvorm van kunst en wetenschap. Beide tegenpolen heffen elkaar op en er ontstaat een soort ‘niets’. Heel wat hedendaagse kunstwerken stellen letterlijk niets voor. Om er iets te kunnen van maken is de kunstliefhebber aangewezen op de uitleg van de kunstenaar of de kunstkenner. Maar die stelt evenmin iets voor. Over niets kan men nu eenmaal niets zeggen, en de uitleg is dan ook meestal onbegrijpelijke postmoderne onzin. Zowel kunst (het werk) als wetenschap (de uitleg) verliezen hun ziel wanneer ze vermengd worden. Wat overblijft is een lege vorm die ‘gekraakt’ wordt door demonen. Dat is ook het geval met ‘De Bekeerlinge’. Stefan Hertmans schrijft (als kunstenaar) een roman waarbij hij (als wetenschapper) voortdurend tekst en uitleg verschaft. Als gevolg daarvan sluipen allerlei onfrisse elementen het boek binnen.    

Hier is dus een kunstenaar aan het werk die zijn eigen kunst vernietigt. Voortdurend onderbreekt hij zijn roman met toelichtingen en reflecties die de lezer beletten in het verhaal op te gaan. Het is alsof de schrijver bang is dat de lezer helemaal in zijn boek zal verdwijnen, terwijl dat toch de bedoeling is van literatuur. Je schrijft romans opdat lezers die in hun verbeelding tot leven zouden wekken, niet opdat wetenschappers ze zouden kunnen analyseren. Maar dat lijkt juist wel de bedoeling te zijn van Stefan Hertmans. Door zelf als wetenschapper in zijn boek op te treden, nodigt hij de lezer uit om na te denken over ‘De Bekeerlinge’, om het boek te bestuderen en er de diepere betekenis van te achterhalen. Die diepere betekenis is natuurlijk de politiek-correcte inhoud, de boodschap die de schrijver wil verkondigen en die hij ook naast zijn romans verkondigt, zoals in de Brief aan Europa die hij onlangs schreef en waarin hij verklaart dat er in Europa twee soorten mensen leven: goede mensen en slechte mensen.

Wat bezielt een ogenschijnlijk beschaafd en ontwikkeld man als Stefan Hertmans om zo’n infantiele en kwaadaardige boodschap de wereld in te sturen? Door kunst en wetenschap met elkaar te vermengen en in zichzelf een leegte te creëren waar demonen hun intrek kunnen nemen, heeft hij zichzelf tot spreekbuis gemaakt van kwaadaardige geesten die mensen tegen elkaar opzetten in de hoop dat ze elkaar vernietigen. Waarom doet zo’n man dat? Als hij ook maar een beetje kritisch stond tegenover zichzelf en zijn werk zou hij zichzelf niet zo verlagen. Nu is het alsof iemand anders zijn pen vasthoudt. Waarom laat hij dat gebeuren? Waarom verzet hij zich daar niet tegen? De voor de hand liggende verklaring is natuurlijk dat het hem roem en eer oplevert. Zo werd hij genomineerd voor de prestigieuze Bookerprijs, iets wat hem internationaal ‘in de markt zet’, zoals hij het zelf uitdrukt. En in een interview verklaarde hij dat jaar 40.000 kilometer gereden te hebben om lezingen te geven. 

Stefan Hertmans is een ambitieus en eerzuchtig man, iemand die carrière wil maken in de letteren. Dat is onmogelijk voor wie zich niet onderwerpt aan de politieke correctheid. De intellectuele wereld is uiterst streng voor ketters, terwijl ze de gehoorzamen rijkelijk beloont. In materialistische tijden als de onze weegt dat zwaar door. De literaire wereld staat dan ook als één man achter de politiek correcte geest en verkondigt zijn boodschap in alle talen. Rudolf Steiner voorspelde het al: Ahriman zal schrijven. Deze kwaadaardige geest is inderdaad de mede-auteur van ‘De Bekeerlinge’, hij inspireerde Stefan Hertmans toen hij dit boek schreef. Voelt zo’n man dat dan niet? Ondervindt hij niet dat iemand zijn pen in een bepaalde richting stuurt en hem dingen doet schrijven die hij niet wil schrijven? Het antwoord is: neen. De scheppende kunstenaar is niet echt wakker. Hij geeft zich over aan de droombeelden die in hem opwellen en probeert ze in een kunstzinnige vorm te gieten. Maar juist van die vorm is hij zich niet bewust.

Pas wanneer zijn werk klaar is, ontwaakt hij uit de droom en kan hij de vorm zien die hij gecreëerd heeft. De schrijver wordt dan lezer. Maar hij is absoluut geen kritische lezer, want als hij zijn eigen boek leest komen de herinneringen aan het schrijven weer boven, de dromen en verzuchtingen, de pijn en de moeite. Hij kan dat alles onmogelijk los zien van het boek en dus kan hij dat boek nooit lezen zoals een gewone lezer dat kan. Als kunstenaar staat hij tegenover zijn eigen werk als een moeder tegenover haar kind: hij kan er zich nooit helemaal van losmaken, hij kan er nooit objectief tegenover gaan staan. Anders gezegd: de kunstenaar kan ten opzichte van zijn eigen werk nooit wetenschapper worden. Als schepper blijft hij altijd verbonden met zijn schepping. Veel schrijvers lezen hun boeken niet meer wanneer ze verschenen zijn. Dat is veel te confronterend. Zoveel afstandelijkheid ten opzichte van zichzelf kunnen ze niet verdragen. De schok zou hen wakker maken en hun scheppingsdrang verlammen, misschien zelfs voorgoed. 

De afwezigheid van kritiek is voor de kunstenaar een absolute voorwaarde om te kunnen scheppen. Daarom weet hij ook niet wie hem inspireert. Hij wil het zelfs niet weten, want het zou het einde kunnen betekenen van zijn kunstenaarschap. Wat zou er gebeuren als Stefan Hertmans besefte wat hij geschreven heeft, en wie het geschreven heeft? Zou hij zich ooit nog durven overgeven aan de inspiratie, aan de droom? Zou hij ooit nog een boek durven schrijven? Zou hij nog onder de mensen durven komen die hij bedrogen heeft? Het enige wat hij nog zou kunnen doen, is een boek schrijven over zijn ontmoeting met Ahriman en de gevolgen daarvan. Maar dat zou van hem een paria maken. Hij zou zonder pardon uit de literaire en intellectuele wereld gegooid worden, want Ahriman wil onder geen beding ontmaskerd worden. Zijn rol in de schrijvende wereld mag niet aan het licht komen. Het enige boek dat Stefan Hertmans nog kon schrijven, zou een punt zetten achter zijn literaire carrière. 

Zeker in onze tijd is het voor een kunstenaar zelfmoord om de waarheid over zichzelf onder ogen te zien. Als Stefan Hertmans schrijver wil blijven, dan moet hij de ogen sluiten voor die waarheid. Hij zit met andere woorden in de val, hij kan niet meer terug. Hij heeft zijn ziel aan de duivel verkocht en is nu diens eigendom. Alleen door zijn kunstenaarschap op te offeren, kan Stefan Hertmans zich bevrijden van die ‘bezetenheid’ en opnieuw een vrij man worden. Maar dat is het grootste offer dat je van een kunstenaar kunt vragen. Het is een beetje als God die aan Abraham vraagt om zijn zoon op te offeren. Dat doe je vandaag niet meer. Je kunt van een kunstenaar niet vragen dat hij zijn kunst opgeeft. Dat zou zelfmoord zijn, niet alleen voor de kunstenaar maar ook voor de vraagsteller, want zonder kunstenaar geen kunstliefhebber, zonder schrijver geen lezer. Nee, men kan van de kunstenaar niet vragen dat hij wetenschapper wordt en zijn eigen waarheid onder ogen ziet. 

In de vorm van zijn werk is de kunstenaar drager van de waarheid omtrent de geestelijke dimensie van de werkelijkheid. In een andere vorm is die waarheid niet meer voorhanden, want in de religies is ze gestorven, ze bestaat daar alleen nog in de vorm van dode begrippen en beelden die de moderne mens niet meer aanspreken, laat staan tot een geloof inspireren dat bergen verzet. Dat levende geloof treffen we alleen nog aan in de kunst. Daar vinden we nog mensen die geloven in de kunst en bereid zijn er alles voor op te offeren, ook al kunnen ze niet één bewijs of reden voor hun geloof aanvoeren. Kunst is dan ook geestelijk van aard, het kan niet tot materie herleid en dan gemeten worden. Als we van kunstenaars vragen om het ultieme offer te brengen en hun kunst op te geven, dan verliezen we ons laatste contact met de levende waarheid, de waarheid omtrent de materiële én geestelijke dimensie van de werkelijkheid. Zonder kunst vallen we in het totale materialisme, en dat is collectieve zelfmoord.

‘De Bekeerlinge’ plaatst de wakkere lezer voor een dilemma. Als hij de schrijver confronteert met de waarheid omtrent zichzelf en zijn kunst, dan ‘doodt’ hij hem. De kunstenaar in Stefan Hertmans zou de confrontatie met de waarheid niet overleven. De vraag is zelfs of de mens Stefan Hertmans deze confrontatie zou overleven, want voor een kunstenaar is het leven zonder kunst ondraaglijk. De kunstenaar is een gewonde ziel, die de kunst nodig heeft om te genezen. Hij is een Prometheus wiens lever iedere dag opgevreten wordt en ’s nachts weer aangroeit. Zonder de ‘nachtelijke’ krachten van de kunst redt hij het niet. Maar zonder die krachten redt ook de dag-mens het niet, de waarheidszoeker, de vraagsteller, de wetenschapper. Als hij Stefan Hertmans voor het blok zet dan verliest hij iemand die de geestelijke dimensie van de hedendaagse werkelijkheid zichtbaar kan maken, iemand die hem een levendig en toegankelijk beeld kan tonen van de drempeloverschrijding. 

Stefan Hertmans heeft zijn ziel aan de duivel verkocht. Hij is een ‘bezetene’, iemand die eigendom is van een kwaadaardige geest. Dat klinkt dramatischer dan het is, want kunstenaars zijn altijd ‘bezetenen’ geweest, hun dienstbaarheid aan de inspirerende geest was altijd totaal en is dat nog altijd. Alleen zijn ze nu vrij om de geest te kiezen waardoor ze geïnspireerd willen worden, een vrijheid die ze vroeger niet hadden. Het was altijd dezelfde geest die de oude kunst inspireerde. Dat lees je af aan haar inhoud maar ook – en vooral – aan haar vorm. Vandaag zijn er echter twee totaal verschillende geesten die kunstenaars inspireren, zoals er ook twee totaal verschillende kunsten bestaan: de klassieke en de hedendaagse. Die twee inspirerende geesten sluiten elkaar uit en dwingen de kunstenaar om te kiezen. Dat doet hij dan ook: hij kiest massaal voor de nieuwe geest, de hedendaagse geest, de politiek correcte geest. Maar een bewuste keuze is dat niet en kan het ook niet zijn.

De kunstenaar kent de geest niet die hem inspireert en wil hem ook niet kennen, want dan kan hij er zich niet meer volledig aan overgeven. Kennis impliceert immers afstand. Als gevolg van die overgave raakt hij onvermijdelijk in de greep van Ahriman. Hij kan er zich niet tegen verzetten, want dan houdt hij op kunstenaar te zijn. Dat is de reden waarom de gehele kunstwereld vandaag in de greep van Ahriman zit. Uitzonderingen zijn er niet, ook al heeft het daar soms de schijn van. Om door die schijn heen te kijken volstaat het om te zoeken naar kunstenaars die zich in woord en beeld verzetten tegen de hedendaagse geest, tegen de politieke correctheid. Die zijn er eenvoudig niet meer. Door zich te verzetten hebben ze artistieke zelfmoord gepleegd en kwijnen nu weg buiten de kunstwereld, gebroodroofd en onteerd, in absolute anonimiteit. Dat is het drama dat zich nu al 100 jaar voor onze ogen afspeelt: de hellevaart van de kunst, haar steeds dieper wegzinken in de onderwereld. 

Advertenties