Vijgen na Pasen

De wereld als een kunstwerk zien

Tag: Adelaar

Adriaen Brouwer (15)

  

Toen ik voor de tweede keer naar Adriaen Brouwer ging kijken, was het Allerzielen. De zon scheen stralend en onderweg naar Oudenaarde keek ik mijn ogen uit naar de grijsbruine herstkleuren met hun stralend gele en gloeiend rode accenten. Opeens viel het me in: dit zijn precies de kleuren waarmee Brouwer schildert! Hij is een bij uitstek ‘herfstige’ schilder. Zijn werk vertoont de typische transparantie die de natuur krijgt in november: de bomen verliezen hun bladeren en je kunt overal doorheen kijken. Zo kijkt ook Scorpio naar de wereld: niets blijft verborgen voor zijn doordringende blik. Zoals hij de natuur uitkleedt, zo kleedt ook Brouwer de mens uit: hij zet hem in zijn hemd. Dat levert ontluisterende beelden op, maar doet tevens een mysterieuze schoonheid verschijnen: de schoonheid van de stervende ziel die zich losmaakt uit het lichaam en zich hult in louter kleuren. Zoals de aarde een beetje zon wordt als gele en rode bladeren haar bedekken, zo heeft ook de herfstige wereld van Adriaen Brouwer zonnekwaliteiten.

Natuurlijk heeft Scorpio ook een duistere kant: de kille, door merg en been gaande natheid van de herfst, die onder je huid kruipt en waartegen je je niet kunt verweren. Dat aspect wordt bij Brouwer zichtbaar in zijn gore kroegen, maar ook in de onheilspellende figuren die er zich in verbergen. Soms dragen ze een masker, soms hebben ze een dierenkop. Lugubere schimmen zijn het, echte dubbelgangersfiguren. Vreemd genoeg merk je hun aanwezigheid niet op, evenmin als het feit dat Brouwer sommige andere figuren ‘verminkt’: ze missen een arm, een been, een hand of zelfs een hele onderkant. Heel bizar. Waarom zou hij dat doen? Eén ding is zeker: Brouwer weet de onheilspellende Schorpioen heel goed te camoufleren. Ook dat hoort bij dit teken: camoufleren en verbergen is zijn tweede natuur, de keerzijde van zijn transparantie. Niemand komt op het idee iets te zoeken achter Brouwers transparante schilderijen. Wat zouden ze kunnen verbergen? Tonen ze de mens niet juist zoals hij is, zonder masker, onopgesmukt?

Het duurt een tijdje voor je in dit werk het dubbele karakter van het novemberteken ontdekt: de lage schorpioenkant en de verheven adelaarskant. Hoever beide tegenpolen ook uit elkaar liggen, Brouwer slaagt erin ze te verenigen en daardoor onzichtbaar te maken. De duistere dubbelgangersfiguren en vreemde verminkingen blijven onopgemerkt. Niemand voelt de dreiging van de Schorpioen, wel integendeel, het is een vrolijke boel bij Brouwer. Maar niemand merkt ook iets van de verheven inzichten van de adelaar. Geen mens zoekt iets diepzinnigs in het werk van deze drinkebroer, deze nar, deze Tijl Uylenspieghel. Wellicht is dat de reden waarom zijn werk in de vergetelheid is geraakt: men vindt Brouwer veel te gewoon, veel te oppervlakkig. Hij is een humoristische noot in de kunstgeschiedenis, meer niet. Groter vergissing kan men natuurlijk niet maken. Als er ooit een ‘occulte’ schilder is geweest – in alle betekenissen van het woord – dan wel Adriaen Brouwer.

Die ‘verborgen’ dimensie beperkt zich niet tot zijn schilderijen en zijn leven. Ze strekt zich ook uit tot de kijker. Mijn eerste bezoek aan de tentoonstelling verliep onder de auspiciën van Michaël: een heerlijke nazomer, een verkwikkende fietstocht, een rustig museum – wat wil een mens nog meer! Maar na mijn tweede bezoek werd ik geconfronteerd met de keerzijde, met de draak zeg maar. Toen ik de tentoonstelling verliet, weerklonk er door het hele stadhuis een kabaal alsof er beneden een fuif aan de gang was. De overgang van kunst naar werkelijkheid was bepaald ontnuchterend. De vorige keer had ik het ook al gehoord, maar ik had er geen aandacht aan geschonken, vol als ik was van mijn eerste ontmoeting met Brouwer. Het lawaai bleek afkomstig van de ‘educatieve voorstelling’ op het gelijkvloers: in een met glas afgeschermde ruimte werden de schilderijen van Brouwer, enorm uitvergroot, op de muren geprojecteerd terwijl uit de boxen een met muziek afgewisselde uiteenzetting over leven en werk van de schilder schalde. 

Ik wilde dit audiovisuele inferno snel passeren, toen ik aangesproken werd door een keurige mevrouw van de organisatie die me vroeg of ik de presentatie al had gezien. Nee, antwoordde ik naar waarheid. Of ik niet geïnteresseerd was? Toch wel mevrouw, maar mijn zenuwen zijn niet bestand tegen zoveel decibels. Dat leek op haar geen enkele indruk te maken, en dus vroeg ik: waarom staat dat geluid eigenlijk zo hard? O, antwoordde ze, enigszins verrast omdat ik dat zelf niet had kunnen bedenken: dat is voor de slechthorenden! Die had ik niet zien komen, en ik stond even met mijn mond vol tanden. En de goedhorenden, vroeg ik, moeten zij dan maar watten in hun oren stoppen? Daar kon ze niet om lachen. Wij willen ook de slechthorenden de gelegenheid bieden om kennis te maken met Adriaen Brouwer, zei ze een beetje bits. Het klonk alsof ze me een auditieve racist vond, en ik slikte gauw mijn volgende vraag in: en hoe zit het eigenlijk met de slechtzienden, wordt er voor hen ook iets gedaan? 

Was het dit soort domheid waarvoor Adriaen Brouwer wegvluchtte in zijn kroegen, buiten het bereik van ’s werelds ydel goet? Werd ook hij geconfronteerd met de morele schone schijn van zijn tijd en zocht hij daarom het gezelschap van deplorables die lak hadden aan de 17de eeuwse politieke correctheid? Blijkbaar is die schaduw hem gevolgd tot in de 21ste eeuw, want het lawaai in het museum en het gekakel van de audiogids lijken Brouwer nog altijd het zwijgen te willen opleggen. Deze schilder spreekt in stille herfstbeelden, in een taal die onhoorbaar is door het luide gesnater en getater van onze tijd. De moderne mens is als de dood voor de stilte waarin beelden beginnen spreken. Hij is bang voor hun fluisterende stem, die spreekt van een heel andere wereld dan waar de woorden over toeteren, de luidruchtige, geleerde, abstracte woorden die ons van ’s morgens tot ’s avonds omringen, als een cordon sanitaire dat ons moet beschermen tegen wat beelden ons willen vertellen.

We leven in een herfstige wereld, een wereld die steeds donkerder wordt. De beschaving verliest haar bladeren, de doodskrachten rukken op. Het zijn apocalyptische tijden, vol dreiging, verminking en ontbinding. Echte Scorpio-tijden. Maar apocalyps betekent ook openbaring: er wordt in onze tijd een mysterie zichtbaar dat gekend wil worden. Het spreekt met stille stem, in beelden die doorzien willen worden, zoals de beelden van Adriaen Brouwer. Ze lijken trouwens in elkaar over te gaan: de beelden van Brouwer en de beelden van onze tijd. In de prachtige raadzaal van een prachtig stadhuis hingen in gouden lijsten de meest ontluisterende kroegtaferelen die een kunstenaar ooit geschilderd heeft. Is dat geen sprekend beeld van onze moderne wereld? Nooit was er zoveel rijkdom, nooit was er zoveel pracht, maar al dat bladgoud verbergt een wereld die tot een gore kroeg is geworden waar de mens zich overgeeft aan zijn dierlijke driften en zijn bewustzijn verdooft met drank en drugs.

Maar ook het omgekeerde is waar. Zoals de vuile, stinkende kroegen van Brouwer een diep mysterie verbergen, zo verbergt ook onze vuile, stinkende, moderne wereld een onvermoed geheim, een kerstgeheim. De stal waarin destijds het Jezuskind werd geboren, bevond zich in een donkere grot waar mensen zich in vroeger tijden hadden overgegeven aan hun laagste driften en hun menselijkheid helemaal verdoofd hadden. Uitgerekend op die duistere plek werd het nieuwe licht ontstoken, zoals ook onze eigen duistere wereld het toneel is van de wederkomst van Christus. In onze apocalyptische tijd wil iets heel groots zich openbaren, maar het doet dat heel klein en heel stil, voor de mensen van goede wil, die de stem van hun hart niet laten overstemmen door het kabaal van degenen die niet willen zien. Zoals in de grot van Bethlehem een ziel werd geboren die nooit eerder op aarde was geweest, zo dook in Oudenaarde een schilder op die nog nooit een tentoonstelling had gekregen. 

Adriaen Brouwer onthult het wezen van onze tijd, een wezen waar wij niet durven naar kijken omdat het zo lelijk, zo duister en zo laag-tegen-de-grond is, maar ook – en misschien zelfs vooral – omdat het zo mooi, zo mysterieus en zo verheven is. Zoals de kunstwetenschap al eeuwenlang de neus ophaalt voor de boertige taferelen van Brouwer, zo is de moderne mens vol afkeer en morele verontwaardiging over de laagheid van zijn tijd. Maar juist daardoor blijft hij blind voor het genie dat zich uitdrukt in de beelden van die tijd. De verborgen, geestelijke dimensie van de wereld was nooit zo dichtbij en toegankelijk als vandaag. Net als de schilderijen van Brouwer vergen haar beelden geen bijzondere kennis, het volstaat om er met ons hart naar te luisteren. Maar daar ligt juist het probleem. Niet alleen is het bijzonder pijnlijk om ons hart open te stellen voor de ‘kwetsende’ beelden van onze tijd, er staat ook een legioen moraalridders klaar om iedere uiting van ons hart neer te sabelen en ons aan het kruis te nagelen als misdadigers. 

In zo’n hart-vijandige wereld is het werk van Adriaen Brouwer als een godsgeschenk. Zonder angst voor lijf of ledematen kunnen we hier ons hart laten spreken. Alleen en van geen mens gestoord kunnen we een gesprek op gang brengen tussen hoofd en hart. Daarvoor moeten we ons wel afschermen van het-lawaai-dat-uit-de-kelder-komt en van gidsen allerhande die in onze plaats willen spreken. We moeten ons weerloze hart verdedigen, zowel tegen de wilde driften als tegen het arrogante intellect. Maar dat is lang niet zo’n onmogelijke strijd als in het gewone leven. Kunst is tenslotte schijn en geen werkelijkheid. Het is echter wel ware schijn. Wat we in de kunst leren – het lezen van beelden – kunnen we daarna ook toepassen op de realiteit. De kloof tussen beide is weliswaar diep, maar in Adriaen Brouwer hebben we een bruggenbouwer van formaat. Zijn stille stem heeft een grensoverschrijdend karakter: ze klinkt niet alleen over de eeuwen heen, ze klinkt ook tot ver buiten de gouden lijsten van zijn kunst.

Ik vernam die stem reeds nog voor ik de tentoonstelling gezien had. Hoe merkwaardig was het niet dat Adriaen Brouwer na 400 jaar opeens opdook, en dan nog wel vlak naast mijn deur, kort nadat ik in zijn geboortestreek was komen wonen. Dat was nog eens een welkomstgeschenk! Mijn hart sprong op en ik begon de maanden af te tellen. Het stond meteen vast dat ik er met de fiets naartoe zou gaan, in alle rust en stilte, langs de Schelde, tussen de eerste ritselende herfstbladeren. Ik besefte nog niet hoe goed die beelden pasten bij het werk dat ik nog moest zien. En er waren nog meer beelden: de Walburgakerk die al van ver te zien was, de grote markt met haar fontein, het stadhuis als een reliekschrijn, de moderne beeldenstorm die binnenin had plaatsgevonden, de beide boeken die ter gelegenheid van de tentoonstelling verschenen waren, het codeklavier naast de toegangsdeur, de kist met het ingewikkelde beveiligingsmechanisme, de twee portretten van Lievens en Van Dijck, de drie handtekeningen …

Uit dat alles klonk reeds de stem van Adriaen Brouwer nog voor ik hem had gezien. Maar dat realiseerde ik me pas achteraf, nadat zich in mijn gedachten een gesprek ontsponnen had met een man die al vierhonderd jaar dood was, maar wiens geest nog volop leefde en erom vroeg begrepen te worden. In de weken die volgden leerde ik de taal van Brouwers beelden begrijpen. En het waren niet alleen geschilderde beelden. Zo werd ik tijdens mijn ‘taallessen’ drie keer kort na elkaar opgeschrikt door een luide bons. Er was een vogel tegen het raam gevlogen. De eerste overleefde het niet, de twee andere lagen op hun buik met opengesperde bek te hijgen maar waren een uur later alweer verdwenen. Ik stond er niet bij stil, ik legde geen verband tussen buiten en binnen. Dat begon ik pas te doen toen mijn computer opeens uitviel, vlak nadat ik een bericht had geplaatst over de hond op de Gentse boekentoren. Toen begon ik mijn aandacht ook te richten op wat er buiten de schilderijen gebeurde.

De reële beelden bleken echter veel moeilijker te lezen dan de kunstzinnige beelden. Ik zag wel een verband tussen Ahriman en die hond, en misschien stond die dode vogel wel voor Lucifer, maar wat hadden ze met Brouwer te maken? Technisch werkloos zijnde, ging ik dan maar een eindje wandelen. Zoals zo vaak voerde mijn wandeling me naar Dikkele, het stilste dorp in de buurt. Tot mijn ontzetting klonk er dit keer echter luide muziek door de straten. Arbeiders waren een huis aan het verbouwen en dat kon uiteraard niet zonder assistentie van een radio die de tere herfststilte brutaal aan flarden scheurde. Ik haastte me verder en sloeg de hoek om. Daar was het kerkje van Dikkele al, omringd door zijn zwijgende doden. Maar tot mijn verbazing klonk ook daar luide muziek: iemand was het orgel aan het bespelen. Het moest een flink uit de kluiten gewassen instrument zijn, want het dreunde door de hele straat. Eens gaan luisteren, dacht ik. Maar ik morrelde vergeefs aan de kerkdeur. De organist wilde niet gestoord worden.

Ik vervolgde mijn weg en bereikte de rand van het dorp. Alle gerucht was nu verdwenen, je kon de bladeren horen vallen. Ik passeerde een keurig gerestaureerd boerderijtje en wierp er een jaloerse blik op: hier te wonen! Toen zag ik de hond. Opgewonden liep hij achter de haag heen en weer, zijn uiterste best doend om me de stuipen op het lijf te jagen. Maar dat lukte niet, want uit zijn keel klonk alleen wat amechtig gekuch. Dat ik dat nog mocht meemaken: een hese hond! Gewoonlijk zijn het vervaarlijke monsters die ik tijdens mijn wandelingen tegenkom, schuimbekkend van razernij en oorverdovend blaffend. Wat had dit allemaal te betekenen? Waar anders diepe stilte heerste, klonk nu lawaai, waar anders oorverdovend geblaf klonk, was nu alleen wat gekuch te horen. Het leek de omgekeerde wereld wel. Was dat een gevolg van mijn taallessen, van mijn pogingen om de beelden van Brouwer te begrijpen? Ik wist het niet. Ik kon alleen maar ijverig voort studeren, want de wereld telt meer beelden dan Brouwer ooit kon schilderen. 

 

Advertenties

Het gif van de Schorpioen

  

Wat een hondenweer! Ik zou zeggen: Scorpio laat z’n tanden zien! ware het niet dat schorpioenen geen tanden hebben. Ze hebben scharen, net als een kreeft, en als die eenmaal beet hebben dan laten ze niet meer los. Nee, de vreedzame Scorpio van de eerste weken is nu wel definitief verdwenen, hij toont nu zijn andere kant, zijn donkere kant. Zijn venijn zit in de staart, en dat zullen we geweten hebben! November begon betoverend mooi, maar nu (pas) wordt duidelijk waarom dit de dodenmaand is. Merkwaardig genoeg is dat niet alleen in de natuur het geval, maar ook in de mensenwereld. De aanslagen in Parijs kwamen als een schok, zo gaat het altijd wanneer Scorpio toeslaat. Hij lag ongetwijfeld al een hele tijd te loeren – verborgen tussen de stenen van Molenbeek zullen we maar zeggen – speurend naar de zwakke plek. Toen hij die gevonden had – en hij vindt ze altijd – greep hij de gelegenheid en stak toe, beheerst en trefzeker. Iedereen in shock! Maar al vlug verschenen in de kranten berichten van mensen die moedig verklaarden: ons krijg je niet klein, wij laten ons geen schrik aanjagen! Ik dacht: jaja, wacht tot het gif begint te werken! 

Et voilá, vandaag is het zover! In Brussel – le petit Paris – ligt het openbare leven helemaal plat. Alle activiteiten in publieke gebouwen zijn stopgezet, winkelcentra en markten hebben de deuren gesloten en sportwedstrijden zijn afgelast. Zelfs de metro rijdt niet meer. Allemaal omdat er ‘concrete aanwijzingen’ zouden zijn van een nakende aanslag. Welke aanwijzingen dat zijn, weten we natuurlijk niet, want de veiligheidsdiensten werken in het geheim. Op die manier, las ik onlangs, hebben ze al tientallen aanslagen weten te verijdelen. Een mens vraagt zich af: wat is dan het verschil met deze aanslag? Waarom wordt die niet gewoon ‘verijdeld’, waarom moet heel Brussel nu opeens plat? Het antwoord op die vraag luidt natuurlijk: omdat het gif van de aanslag in Parijs begint te werken. Het volstaat voor een Schorpioen om één keer te steken, daarna kan hij gewoon dreigen om het nog eens te doen. Alleen al de herinnering aan die ene steek is genoeg om je te doen verstijven van angst, want een Schorpioenensteek is niet iets dat je licht vergeet, juist omdat hij je raakt op je zwakke plek, daar waar je geen verweer hebt. 

En de zwakke plek van de Europese beschaving is … de kunst. In de zeer ruime zin dan. Plezier maken, het leven verfraaien, vreugde scheppen: dat is wat kunst doet. Dat is wat mensen doen wanneer ze uitgaan, wanneer ze naar een concert gaan, wanneer ze gezellig op café of restaurant gaan. Of wanneer ze in deze duistere tijd van het jaar gaan winkelen om kaarsjes, kerstbomen, geschenken, lekker eten en andere dingen-die-het-leven-aangenaam-maken te kopen. Als je de moderne Europeaan dáár treft, dan tref je hem diep, want zonder kunst – steeds in de ruimste zin – kan hij het leven niet meer aan. Kunst is zijn religie, neem ze hem af en hij heeft geen verweer meer tegen de zinloosheid en grauwheid van het materialistische bestaan. En je kunt die kunst gemakkelijk afnemen, want ze is in onze tijd niet langer iets wat je maakt, het is iets wat je koopt. De moderne mens is een kunst- en cultuurconsument geworden. Als hij niet meer kan consumeren, als hij zelf scheppend en kreatief moet worden, dan komt hij in de problemen. En dat weet Scorpio natuurlijk, hij hoeft het niet eens te begrijpen, hij voelt het instinctief aan. 

Na Parijs kan hij er dus mee volstaan om af en toe wat te dreigen. Meer is momenteel niet nodig om de eindejaarsfeesten te vergallen. Neem nu de kerstmarkten: massa’s volk, massa’s ambiance, lichtjes en gluhwein en maretak. Eén telefoontje met een bom- of aanslagmelding en het is afgelopen met de kerstsfeer. Nee, veel zal er dit jaar niet nodig zijn om er een somber eindejaar en een lange winter van te maken. In een land waar politici ongestoord terroristen kunnen aanmoedigen op Facebook kan dat geen enkel probleem zijn. De noodtoestand in Brussel bewijst dat de aanslagen in Parijs een doorslaand succes zijn geweest. Er worden ongetwijfeld heel wat high fives uitgedeeld in IS-kringen op dit moment. Jaja, het zijn terreurkunstenaars ginder, het is de Scorpio-geest die hen bezielt. 

‘We brengen alles in stelling, maar de tegenstander is te duchten’, zei minister van Binnenlandse Zaken Jan Jambon op de radio. Hij heeft natuurlijk gelijk, maar de vraag is of hij dat beseft. Ik betwijfel het, want als hij Scorpio kende, zou hij weten dat hij van buitenaf én van binnenuit aanvalt. De steek (in dit geval de aanslagen in Parijs) komt van buiten, maar het gif (de angst voor een volgende steek) werkt van binnenuit. Het lamleggen van het openbare leven in Brussel is een voorbeeld van de werking van dat gif. De terroristen hoeven er niks voor te doen, hun verlammende werk wordt overgenomen door de politici, door de leden van de Veiligheidsraad en door iedereen die nu harde voorzorgsmaatregelen eist. En zij doen dat niet omdat ze zo bekommerd zijn om de bevolking, ze doen dat in de eerste plaats omdat ze bekommerd zijn om hun eigen politieke en sociale hachje. Ze zijn immers belachelijk gemaakt door de rest van de wereld: België is uitgeroepen tot een terroristen-nest (nadat het eerder al werd uitgeroepen tot een pedofielen-nest en een racisten-nest en wat weet ik al niet meer) en nu willen ze eens laten zien hoe flink ze zijn. Doortastend optreden, dat is wat ze zullen doen! 

En dat is precies wat Scorpio op het oog had. Die aanslagen, dat was maar het middel, de steek. Veel belangrijker was het gif dat toen ingespoten werd en dat nu begint te werken. Een te duchten tegenstander? Ik denk dat Jambon niet half weet hoe te duchten. Alleen al het feit dat hij reageert zoals hij reageert, doet vermoeden dat hij niet begrijpt hoe Scorpio te werk gaat. En als hij het wél weet, is hij aan handen en voeten gebonden door al die politiek-correcte idiots savants die het niet eens willen weten. Zij hebben in dezen het meest boter op hun hoofd. Zij gedragen zich als Lucifer en Ahriman in één persoon. Als ze niet bezig zijn de bevolking – en iedereen die zijn hart laat spreken – te verketteren, te beschuldigen en te demoniseren, dan prediken zij liefde en vrede alsof ze nooit wat anders gedaan hadden. Zij gedragen zich met andere woorden als rasechte Schorpioenen die zo goed kunnen verbergen wat er in hun ziel leeft dat ze het zelf niet meer beseffen. Ga dáármee naar de oorlog! Nee, wat we nodig hebben in de strijd tegen de terreur zijn Schorpioenen die zich bewust zijn van hun eigen gif en dat kunnen omzetten in bewustzijn, want dat is het enige wat helpt tegen Scorpio. Het Scorpio-gif is het gif van het haatdragende intellect dat het hart verlamt. Het Adelaar-bewustzijn daarentegen keert die verhouding om: het onderwerpt het intellect aan het liefhebbende hart. Het keert haat tot liefde, en dat is het enige wat helpt als overal het omgekeerde gebeurt.